lezen Wij

Kees Bastmeijer: de natuur kan het nog niet alleen

Bekijk Sluit

lezen Wij

Natuur is belangrijk. Maar waarom eigenlijk? Die vraag staat centraal in een speciale interviewreeks, met deze maand natuurjurist Kees Bastmeijer.

Datum
Auteur
Pancras Dijk
Fotograaf
Staffan Widstrand / Rewilding Europe.

Hoe lang is de natuur al wettelijk beschermd? 
De eerste moderne natuurwetten dateren uit de tijd van de industrialisatie. Daarvoor bestonden er ook regels, bijvoorbeeld jachtreguleringen: alleen de koning mocht in bepaalde gebieden jagen. In 1880 werd in Nederland de Nuttige Dierenwet van kracht. De soorten die daarmee werden beschermd, waren stuk voor stuk nuttig voor de mens, zoals roofvogels die een functie hadden bij ongediertebestrijding. Wat geen nut had, mocht worden afgeschoten. De verlichte mens kende zichzelf een toppositie toe: de natuur was bedoeld voor menselijk gebruik. 

150 jaar natuurwetgeving heeft niet kunnen voorkomen dat de biodiversiteit is teruggelopen. 
De laatste decennia is onze houding ten opzichte van de natuur wel veranderd. Heerserschap als grondhouding heeft plaatsgemaakt voor rentmeesterschap, misschien zelfs partnerschap. Maar inmiddels is duidelijk dat ook dit niet voldoende is. Kijk naar het concept van duurzaamheid. Op zich mooi, maar het gaat uit van een afweging van economische, sociale en ecologische belangen en daar zit ’m de zwakte: economische belangen hebben nog altijd de overhand. De economie moet maar blijven groeien. De fundamentele keuze om iets niét te doen, is er vaak niet. Terwijl het vaak veel duurzamer is om ergens van af te zien dan om het toch maar wél te doen, zij het met wat aanpassingen. Dan wordt de schade weliswaar beperkt, maar de optelsom van alle effecten veroorzaakt toch een voortdurend natuurverlies. 

Is ook het juridisch systeem debet aan die afbraak van de natuur? 
Dat faciliteert het proces. Rechters toetsen een belangenafweging vaak slechts marginaal: ze bekijken of een bepaald besluit, bijvoorbeeld om een gebied te ontwikkelen, in redelijkheid is genomen. En ook al is er een weidevogel verdwenen of zijn er beschermde blauwgraslanden verwoest: onredelijk in juridische zin zal het besluit lang niet altijd zijn geweest. 

Naast de nationale wetgeving bestaan er wetten die in Brussel worden opgesteld. Zijn die effectiever? 
Ik ben een groot fan van Europese regelgeving. Veel mensen hebben er moeite mee. Brussel is zo ver weg, het voelt alsof we er weinig over te zeggen hebben en bovenal: die Europese regels ervaren we als beperkend. Maar het bijzondere van het Europese recht is dat het niet alleen vanuit het beperken van natuurschade redeneert, maar ook vanuit de gewenste situatie. Het is heel goed dat duidelijke natuurdoelen niet alleen in beleidsnota’s worden opgeschreven, maar ook juridisch worden vastgelegd. Bij internationale verdragen ontbreekt dat vaak. Neem het Biodiversiteitsverdrag of het Werelderfgoedverdrag. Ruim 190 landen hebben die verdragen ondertekend – ook omdat ze landen de ruimte geven om hun eigen besluiten te blijven nemen. Ze vertalen de afgesproken doelen lang niet altijd in harde verplichtingen. Dat doet het Europees recht wel. 

Hoe werkt dat dan in Europese regelgeving? 
Het Europees recht dwingt lidstaten om kenmerkende soorten en habitattypen in een ‘gunstige staat van instandhouding’ te brengen. Dit gebeurt door soorten zelf te beschermen, maar ook door hun belangrijkste habitats, de Natura2000-gebieden, strikt te beschermen. (Lees ook het artikel: ‘Rewilding Europe: inkomsten halen uit de natuurlijke omgeving’.

Natuur is dynamisch. Valt die wel te beschermen met starre wetten? 
Dat hoor ik vaker. Meestal wordt de ecologische dynamiek van stal gehaald door critici die niet zijn gediend van beperkende regels en willen vasthouden aan vrije belangenafweging. Gelukkig hebben de Europese Commissie en het Hof van Justitie dergelijke trucjes bijna altijd door. De regelgeving laat onder voorwaarden wel degelijk ruimte voor ecologische dynamiek, ook wanneer deze door klimaatverandering wordt versterkt. 

Is de natuur niet sterk genoeg om het zonder regels af te kunnen? 
Dat is wat sommige ecologen zeggen: zorg voor robuuste natuurgebieden en dan hoef je je verder geen zorgen meer te maken over specifieke soorten. Ik zou ze graag gelijk geven, maar het probleem is dat we de natuur daar nog niet voldoende ruimte voor bieden. Ik geloof sterk in de kracht van de natuur, maar vooralsnog staan te veel waarden in de min. Interessant aan de nieuwe Wet natuurbescherming, die op 1 januari van kracht wordt, is dat er voor het eerst echt over natuurherstel wordt gesproken. Niet langer gaat het enkel om schadebeperking. Provincies krijgen duidelijke doelen gesteld die actieve natuurontwikkeling vereisen. Nederland loopt achter in Europa, maar de nieuwe wet biedt weer perspectief. 

Stel dat er over vijftig jaar een VN-klimaattribunaal zal komen. Wat zal dan de hoofdvraag zijn? 
Dan zal in elk geval boven tafel moeten komen of degenen die nu verantwoordelijk zijn redelijkerwijs hadden kunnen inzien dat we de natuur en het klimaat schaden. Mijns inziens kunnen we dat. In de klimaatdiscussie vallen we van de ene verrassing in de andere, maar vrijwel al die verrassingen zijn negatief: het smelten van de ijskappen gaat toch sneller dan gedacht, er verdwijnen toch weer meer soorten. Ik denk niet dat de verantwoordelijken dan kunnen wegkomen door te zeggen: “Sorry, deze desastreuze gevolgen konden we echt niet zien aankomen.”

Kees Bastmeijer (1966) is hoogleraar natuurbeschermings- en waterrecht aan de Tilburg University. Daarnaast doceert hij aan buitenlandse universiteiten. Hij zoekt voortdurend verbindingen tussen het natuurrecht en kennis uit andere disciplines, zoals de filosofie en de ecologie. Zijn leerstoel aan de Tilburg University wordt betaald door Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, Brabants Landschap, de Brabantse Waterschapsbond en de Provincie Noord-Brabant. 

Lees ook de andere interviews over de Kracht van de Natuur met prinses Irene van Lippe-Biesterfeld, universitair hoofddocent filosofie aan de Radboud Universiteit Martin Drenthen, omgevingspsycholoog en hoogleraar natuurbeleving aan de Rijksuniversiteit Groningen Agnes van den Berg, en Wouter Helmer van Rewilding Europe. En lees het interview met David Strayer, cognitief psycholoog, over In de buitenlucht: ‘vitamine groen’ doet haar werk.


Bekijk ook

Ads for you!

Beste bezoeker,

We zien dat je waarschijnlijk een adblocker of andere software gebruikt die onze banners ontregelt.
Dat vinden we jammer, hiermee missen we inkomsten voor onze site die we hard nodig hebben.
Merk daarom onze site als 'veilig' aan en volg deze instructies.

Dankjewel voor je tijd.
National Geographic Nederland/België

Sluiten