lezen Nieuws

‘Naïeve gedachte dat kunstschatten hier wél veilig zijn’

Bekijk Sluit

lezen Nieuws

Het vernielen van historische monumenten staat te boek als oorlogsmisdaad, maar het is lastig daders te berechten. Eind september verscheen voor het eerst een verdachte van een dergelijk misdrijf voor het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag.

Datum
Auteur
Paul van Beem
Fotograaf
GettyImages

De man in kwestie is Ahmad Al Faqi Al Mahdi, die ervan wordt verdacht als lid van de radicale moslimgroep Ansar Dine opdracht te hebben gegeven tot de vernietiging van ten minste tien historische monumenten in de Malinese hoofdstad Timboektoe. Leden van deze islamitische groepering verwoestten in 2012, toen ze de controle hadden over alle belangrijke steden in het noorden van het land, diverse monumenten in de beroemde woestijnstad – stuk voor stuk gebouwen die zij zagen als afgoderij, zoals mausolea, gebouwen waar lichamen van overleden heiligen worden bewaard.  

Culturele waarde

Timboektoe, ‘stad der 333 heiligen’, staat vanwege zijn vele monumenten op de Unesco-werelderfgoedlijst. Al eeuwenlang is de stad een kruispunt van de karavaanhandel vanuit de Sahara. “De culturele en historische waarde van deze stad en Mali in het algemeen is groot”, zegt Annette Schmidt, conservator Afrika bij Museum Volkenkunde in Leiden. “Het is cultureel gezien een rijk land met een imposante geschiedenis.”

Het vernielen van historische monumenten wordt sinds 1998 aangemerkt als oorlogsmisdaad, maar desondanks is Al Faqi de eerste die wegens het vernielen van religieuze en/of historische gebouwen voor het ICC verschijnt. De jihadist werd opgepakt door de autoriteiten in buurland Niger, die hem vervolgens uitleverden aan Nederland. Is hij de eerste van velen? “Het is in elk geval een stap in de goede richting”, denkt Schmidt. “Maar dan moet er wel een gerede kans bestaan dat hij daadwerkelijk veroordeeld kan worden. Als dit op niets uitloopt ontstaat wellicht het idee dat men hier ongestraft mee weg kan komen.” 

Het is cultureel gezien een rijk land met een imposante geschiedenis

Leemarchitectuur

Schmidt was zelf van 1990 tot 2011 als archeoloog werkzaam in het West-Afrikaanse land, waar ze in totaal zes jaar woonde. Voor het Museum Volkenkunde regisseerde ze onder meer het veldwerk van een internationaal opgravingsproject in Dia. “In mijn tijd was deze groepering veel minder actief”, vertelt ze. “Ik herinner me wel dat er rond 2012 ook enkele heilige altaren van de Dogon, een animistische bevolkingsgroep in Mali, zijn vernield.” 

Naast het project in Dia hield Schmidt zich bezig met de restauratie van leemarchitectuur in handelsstad Djenné, gelegen op zo’n vijfhonderd kilometer ten zuidwesten van Timboektoe. De monumentale leemarchitectuur van de steden is echter vergelijkbaar. Schmidt: “De vernietigde monumenten zijn vooral begrafenismonumenten van lokale heiligen.” 

(Tekst loopt door onder afbeelding.)

De Tombe van Askia in het Malinese Gao stamt uit 1485. Samen met de Djinguerebermoskee werd dit gebouw in 2012 aan de Lijst van Bedreigd Werelderfgoed toegevoegd. Beeld: Florin Iorganda, Reuters

Ook de Djinguerebermoskee werd in 2012 toegevoegd aan de Lijst van Bedreigd Werelderfgoed. Beeld: Bruno Cossa, Grand Tour/Corbis

Ongrijpbaar

Ook Pieter ter Keurs, hoofd collectie en onderzoek van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, ziet het voorkomen van Al Faqi als een goed signaal van het ICC naar diegenen die zich schuldig maken aan dergelijke vernielingen. “Maar het is de vraag wat je echt kunt doen. Veel daders blijven onder de radar en zijn haast ongrijpbaar.”

Hoewel het ICC zich nu buigt over een zaak die zich afspeelde in Mali, kijkt de wereld momenteel vooral met ontzetting naar de vernietiging van monumenten in Syrië. Vorige week werd bekend dat strijders van Islamitische Staat (IS) opnieuw een historisch monument hebben verwoest: de Romeinse triomfboog van de historische stad Palmyra. Ter Keurs: “Palmyra is een van de mooiste steden waar ik ben geweest, en het is pijnlijk om te zien dat die monumenten worden vernietigd. De informatievoorziening is niet heel goed, dus ik vraag me af hoe groot de schade daadwerkelijk is.”

(Tekst loopt door onder afbeelding.)

De bijna tweeduizend jaar oude triomfboog in Palmyra werd begin oktober opgeblazen door Islamitische Staat. Beeld: Wolfgang Kaehler

Zwarte markt

Het vernietigen van monumenten is één ding, een andere heikel punt is dat veel groeperingen culturele schatten plunderen en ze vervolgens verkopen op de zwarte markt, om met de opbrengst hun campagnes te financieren. De handel in kunstvoorwerpen is de op twee na grootste inkomstenbron van criminele organisaties. Unesco ziet hier streng op toe, maar Schmidt vindt dat dit aspect extra aandacht verdient. “Iedereen die deze objecten op de kop tikt, steunt deze groeperingen dus in feite. We zouden de afzetmarkt voor deze objecten in het Westen moeten terugdringen”, meent ze. 

We zouden de afzetmarkt voor deze objecten in het Westen moeten terugdringen

Is het verplaatsen van bepaalde kunstschatten naar westerse musea de oplossing? Ter Keurs: “Dat is irreëel. Bovendien is het naïef om te denken dat kunstschatten hier wél veilig zijn. In de Tweede Wereldoorlog is hier ook veel vernietigd, en er zijn nog altijd schilderijen zoek uit die tijd.” Ook Schmidt ziet deze steeds vaker geopperde oplossing niet als een optie. “Mensen moeten hun eigen culturele erfgoed kunnen zien en juist daarin moeten we steun verlenen”, stelt ze. “Of dat voldoende gebeurt? Het kan altijd beter. Maar het gaat me aan het hart dat pijlers van onze moderne beschaving met de grond gelijk worden gemaakt.” 

Veertien mausolea in Timboektoe zijn deze zomer herbouwd en opnieuw ingewijd als heiligdom.


Bekijk ook

Ads for you!

Beste bezoeker,

We zien dat je waarschijnlijk een adblocker of andere software gebruikt die onze banners ontregelt.
Dat vinden we jammer, hiermee missen we inkomsten voor onze site die we hard nodig hebben.
Merk daarom onze site als 'veilig' aan en volg deze instructies.

Dankjewel voor je tijd.
National Geographic Nederland/België

Sluiten