zien Nieuws

Palmyra: voor en na IS

Bekijk Sluit

zien Nieuws

De Syrische stad Palmyra was bijna een jaar in handen van Islamitische Staat, maar werd vorige week heroverd door het Syrische leger. Met archeoloog Lucas Petit nemen we de schade aan de vele kunstschatten op: “Er is veel kapotgemaakt.”

Datum
Auteur
Paul van Beem
Fotograaf
Valery Sharifulin, Itar-Tass Photo, Corbis

“Veel media berichtten dat de schade meevalt, maar dat vind ik niet”, begint Lucas Petit zijn verhaal. De conservator van de collectie Oude Nabije Oosten van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden vindt het lastig nu al conclusies te trekken, maar één ding is zeker: er is nog meer kapot dan er al was.

Palmyra, een woestijnstad zo’n 215 kilometer ten noordoosten van Damascus, viel in mei 2015 in handen van Islamitische Staat (IS). De groepering bracht schade toe aan veel historische monumenten in de stad, die tussen de eerste en derde eeuw n.Chr. een belangrijke schakel was tussen het Romeinse en Parthische Rijk. Vanwege deze ligging zijn uit beide culturen veel invloeden terug te vinden, en is Palmyra voor archeologen en historici een belangrijke vindplaats.

De tempels van Bel en van Baal Shamin en de iconische triomfboog van Palmyra zijn enkele van de vele monumenten die gedurende de bezetting van IS met de grond gelijk zijn gemaakt. “Ik probeerde zo min mogelijk filmpjes te kijken”, zegt Petit, die naar eigen zeggen vooral treurig en ongelukkig werd van de beelden die IS van de vernielingen verspreidde. “Palmyra was een oase, een prachtige plek in de woestijn waarbij de bevolking van het moderne stadsdeel de ruïnes vol overgave onderhield.”

De tempel van Bel, Palmyra’s grootste en belangrijkste tempel, stond bijna tweeduizend jaar lang zoals op de bovenste foto. Nu blijft niet meer dan een stukje toegangspoort over. Foto: Joseph Eid & Maher al Mounes, AFP, GettyImages.

Verwoesting van graven

Ruim een week na de herovering van de stad door het Syrische leger, druppelen de eerste verhalen over de gemaakte schade binnen. Berichtgeving die Petit interesseert, maar die hij ook met een korrel zout neemt, omdat deze grotendeels is opgemaakt door mensen zonder archeologische achtergrond. “We weten pas meer als we de schade zelf mogen opnemen”, zegt hij. “Maar alles wat kapot is, valt nooit mee.”

Wat wel blijkt uit nieuwe dronebeelden, is dat er behalve de vernietiging van tempels, ook ernstige schade lijkt te zijn aangebracht aan veel oude graven in de ruïnestad. Petit: “En dat wisten we nog niet. Het gaat om bijna mausoleumachtige torens waar in de eerste en tweede eeuw n.Chr mensen werden begraven. Wellicht zijn de graven eerst geplunderd door IS-aanhangers en vervolgens verwoest.”

Onder de monumenten die op het eerste gezicht gespaard zijn gebleven van grote schade zijn het Romeins theater (wél door IS gebruikt als executieplaats), de marktplaats en de fameuze zuilenweg naar  Palmyra toe. Ook de tempel van Nebo lijkt grotendeels onaangetast, wat suggereert dat IS zijn doelwitten nauwkeurig koos. 

IS voerde executies uit in het tweede-eeuwse Romeinse theater van Palmyra, maar spaarde het gebouw zelf. Foto: Valery Sharifulin, Itar-Tass Photo, Corbis.

Herbouwen van erfgoed

Nu de herovering van Palmyra een feit is, rijst de vraag of de vernielde monumenten moeten worden hersteld in de staat van vóór de overname door IS. Het gaat hierbij vaak om kleine herstelwerkzaamheden als het dichten van kogelgaten en het weer op elkaar leggen van stenen. Moeten we dit doen? “Absoluut”, zegt Petit. “Maar we moeten niet overhaast te werk gaan. Eerst moet het moderne stadsdeel weer ‘overeind staan’. De ruïnes moeten namelijk onderhouden worden door de bevolking, voor wie ze van groot belang zijn. Dankzij het cultureel erfgoed was Palmyra een toeristische trekpleister, en daarom is het belangrijk de monumenten te herstellen.”

De vraag is ook voor hoelang de bescherming van cultureel erfgoed voor de Syrische regering boven aan het prioriteitenlijstje staat. Petit: “Het Syrische leger treedt nu naar buiten met de boodschap: kijk, we houden ons ook bezig met erfgoed. Ik vraag me af hoe lang dat zo blijft.”

De conservator Oude Nabije Oosten vertelt dat vooral Unesco – Palmyra staat sinds 1980 op de werelderfgoedlijst – veel probeert te doen, ondanks de beperkte middelen die de organisatie ter beschikking staan. “Hopelijk leiden de gebeurtenissen van het afgelopen jaar tot een betere samenwerking tussen Unesco en overheden. Menselijk leed blijft het belangrijkste, maar dat houdt niet weg dat erfgoed belangrijk is voor de identiteit van een land. En dat kan je gebruiken en misbruiken.”

Misbruiken is wat IS deed. Niet alleen door het vernietigen van monumenten die de groepering zag als afgoderij, maar ook door het verkopen van kunstobjecten op de zwart markt. Althans, die geruchten deden de ronde. Petit: “Voor zover ik weet zijn er geen objecten op de zwarte markt verschenen.” Een aantal topvondsten uit het lokale museum van Palmyra werd vlak voor de inval van IS geëvacueerd naar andere steden, zoals Damascus. “In het museum is veel kapotgemaakt, maar dat waren vooral grote objecten en replica’s. Zoals het er nu naar uitziet hebben ze niet op grote schaal gegraven.” 

Syrische troepen vonden na de herovering dit beschadigde standbeeld, van de Leeuw van Al-Lāt. Het beeld maakte ooit deel uit van de tempel van Allāt. Foto: Reuters.

Digitale musea

Petit liet ons eerder weten het geen optie te vinden om kunstschatten uit conflictgebieden over te brengen naar westerse landen, maar is wél voor het oprichten van ‘digitale musea’, zoals met het museum in Mosul gebeurde. Monumenten kunnen hier met een 3D-bril worden bekeken. Petit: “Het zijn twee verschillende dingen. Ik vind dat erfgoed eigendom moet blijven van een land, maar anderzijds is 3D enorm belangrijk om erfgoed te behouden dat niet te verplaatsen is. Dat kan op microniveau, slechts één beeld, maar ook op grotere schaal. Er is zelfs genoeg informatie om een 3D-model van Palmyra te maken.”

Petit, die in deze periode zelf vooral opgravingen doet in de Jordaanvallei in Jordanië, bezocht Palmyra in 2008 voor het laatst. Ziet hij zich er snel terugkeren? “De situatie moet rustig zijn, en dat zal nog wel even duren.”

Foto’s uit juni 2010 (boven) en maart 2016 (onder) tonen de staat van de iconische tweede-eeuwse triomfboog van Palmyra. Foto: Louai Beshara, AFP, GettyImages.

Palmyra was in een ver verleden een belangrijke schakel tussen het Romeinse en Parthische Rijk. Het bracht de stad rijkdom, maar veel monumenten zijn verwoest tijdens de recente bezetting door IS. Foto: Valery Sharifulin, Itar-Tass Photo, Corbis.

Bekijk ook

Ads for you!

Beste bezoeker,

We zien dat je waarschijnlijk een adblocker of andere software gebruikt die onze banners ontregelt.
Dat vinden we jammer, hiermee missen we inkomsten voor onze site die we hard nodig hebben.
Merk daarom onze site als 'veilig' aan en volg deze instructies.

Dankjewel voor je tijd.
National Geographic Nederland/België

Sluiten