lezen Wij

Race om de oude schatten van Palmyra te redden

Bekijk Sluit

lezen Wij

Voordat IS-strijders de antieke stad Palmyra bereikten, wisten beheerders van het museum kunstschatten in te pakken en net op tijd te ontkomen.

Datum
Auteur
Tim McGirk
Fotograaf
Diversen

Kopfoto: Een Syrische soldaat zit tussen de oude ruïnes van Palmyra voordat het gebied werd veroverd door IS. Inmiddels zijn de monumenten door IS omgeven met explosieven. Foto: Sergey Ponomarev, The New York Times/Redux.

Halverwege mei kreeg de Syrische directeur-generaal voor Oudheden en Musea het telefoontje waarvoor hij al lange tijd had gevreesd: door de woestijn naderde een groot aantal IS-strijders de vierduizend jaar oude oasestad Palmyra. Maamoun Abdoelkarim besefte dat het nu aan hem en zijn personeel was om te voorkomen dat de oudheden van Palmyra zouden worden vernietigd.

Organisaties die zich inzetten voor het werelderfgoed hadden de coalitie onder leiding van de VS tevergeefs gevraagd luchtaanvallen uit te voeren op de strijders, die in hoog tempo oprukten naar de magnifieke ruïnes van Palmyra, die voorkomen op de Unesco-werelderfgoedlijst. Maar in tegenstelling tot andere veldslagen in Syrië en Irak, waar gevechtsvliegtuigen honderden precisiebombardementen uitvoerden, vond er bij Palmyra slechts één luchtaanval plaats, die weliswaar een raket- en artilleriebatterij van IS uitschakelde, maar de invasie niet kon tegenhouden.

Bekijk hoe National Geographic-archeoloog Fred Hiebert reageert op de vernielingen van oudheden en historische vindplaatsen door Islamitische Staat.

Zonder luchtsteun kon Abdoelkarim niets doen om het uitgestrekte archeologische gebied met zijn zuilenrijen, Romeinse amfitheater, prachtige tomben en vele tempels te beschermen. Het enige wat hij en zijn mannen konden proberen, was het redden van een schat aan oudheden uit het museum van Palmyra.

Wegen vol bandieten

Abdoelkarim, die in 2012 door het Syrische regime was benoemd, organiseerde de reddingsoperatie vanuit Damascus. Intussen had het museumpersoneel in Palmyra zich verschanst in hun indrukwekkende hoofdgebouw en begon het met het verpakken van Grieks-Romeinse beelden, sieraden, antiek glaswerk en mozaïeken. De beroemde mummies van het museum werden in dichtgemetselde ruimten verborgen. Een stenen leeuw van bijna tweeduizend jaar oud was met 1500 kilo te zwaar om te worden verplaatst en werd door het personeel in een zware kist in een metalen container gezet.

Na zes dagen strijd keerde het tij ten nadele van de Syrische troepen. IS stond op het punt Palmyra te veroveren en Abdoelkarim had weinig tijd meer om de museumschatten in veiligheid te brengen.

In de nietsontziende burgeroorlog in Syrië, die nu al vier jaar duurt, vechten diverse strijdgroepen – van seculiere opstandelingen tot islamitische milities – tegen het regime in Damascus en tegen elkaar. De strijd heeft al aan meer dan 230.000 Syriërs het leven gekost; daarnaast zijn volgens de VN ruim driehonderd historische vindplaatsen geplunderd, beschadigd of verwoest.

Afgelopen mei bestookte deze Syrische raketwerper IS-strijders buiten Palmyra. Maar IS verdreef de Syrische troepen en bezette de beroemde woestijnstad ‘met de duizend zuilen’. Foto: Stringer, EPA.

De slag om Palmyra woedde bijna een week, met wisselende successen voor beide partijen. IS-strijders bestookten de stad vanaf een kasteel op een heuvel, maar werden door het Syrische leger verdreven. Intussen probeerde Abdoelkarim militaire vliegtuigen te regelen om de oudheden uit het museum weg te halen. Dat bleek onmogelijk: er werd niet meer gevlogen, kreeg hij te horen, want de IS-strijders hadden het vliegveld bezet. Daarna behaalde IS nog een andere strategische overwinning met de bezetting van de aardgasvelden buiten de stad.

Het Syrische leger stuurde halsoverkop enkele honderden manschappen – méér konden ze niet verplaatsen, vanwege gevechten elders in het land –, maar IS voerde bijna achthonderd man verse troepen aan, onder wie geharde veteranen uit Afghanistan en Tsjetsjenië. De Syrische troepen waren in de minderheid en ook minder zwaar bewapend.

Na zes dagen strijd keerde het tij ten nadele van de Syrische verdedigers. De jihadisten stonden op het punt Palmyra te veroveren, en Abdoelkarim had weinig tijd meer om de museumschatten in veiligheid te brengen. “We wilden de voorwerpen niet over de weg vervoeren, want die was vol bandieten en opstandelingen”, zegt Abdoelkarim. “Maar uiteindelijk hadden we geen keus.” Twee trucks werden ingezet.

Wanhopige taferelen

In de vroege ochtend van 21 mei kwamen de trucks bij het museum voorrijden en begon het personeel de ingepakte oudheden haastig in te laden, terwijl de laatste stellingen van het Syrische leger werden overrompeld. Getuigen zeggen dat Syrische officieren vluchtten en hun dienstplichtige ondergeschikten aan de wraak van IS overlieten. Veel soldaten vluchtten de stad in, waar ze op deuren klopten en smeekten om te worden binnengelaten. Velen werden door IS gevangengenomen en gedood. Zoals in talloze andere steden in Irak en Syrië die in handen van IS vielen, vierden de jihadisten hun overwinning met massale en openbare onthoofdingen.

Een tweeduizend jaar oude mummie wordt tentoongesteld in het museum van Palmyra. Niet alleen de andere archeologische schatten van Palmyra zijn nu in handen van IS, maar ook het museum zelf. Foto: Raphael Gaillarde, GAMMA/Getty.

IS-strijders bezetten de oude ruïnes en verspreidden zich over de ‘stad van de duizend zuilen’ met haar lange avenue, waar ooit Romeinse legionairs marcheerden, waar kooplieden en hun kamelen – beladen met luxewaren uit India en Perzië – neerstreken en waar rebellenkoningin Zenobia in gouden ketenen werd weggevoerd.

IS-strijders hebben explosieven rond de monumenten van Palmyra aangebracht en staan klaar om de zuilen en tempels te op te blazen zodra het Syrische leger hen probeert te verdrijven.

Toen ze het museum naderden, zagen de jihadisten hoe het museumpersoneel de kratten in de trucks laadden. Ze openden het vuur; drie medewerkers stortten bloedend op de grond, maar werden door collega’s de trucks in gehesen, waarna ze op hoge snelheid van het museumterrein wegreden, bestookt met geweervuur van de aanstormende IS-strijders. “Als we een paar seconden later waren geweest, weet ik niet hoe het met ons zou zijn afgelopen”, zegt Abdoelkarim.

De conservatoren zetten hun gewonde collega’s af bij het ziekenhuis van Homs, de dichtstbijzijnde stad, en reden verder naar Damascus. Volgens Abdoelkarim werden de oudheden daar op veilige locaties opgeslagen. “We zijn erin geslaagd 95 procent van de voorwerpen uit het museum te redden”, zegt hij.

Syrische museummedewerkers pakken oudheden in om ze te beschermen tegen schade door de burgeroorlog. Medewerkers zetten hun eigen leven op het spel om voorwerpen van onschatbare waarde te redden voordat Palmyra vorige maand in handen van IS viel. Foto: Joseph Eid, AFP/Getty Images.

Verdwenen oudheden

Dat percentage is waarschijnlijk te optimistisch. Michael Danti, wetenschappelijk directeur van het erfgoedprogramma van de American Schools of Oriental Research, zegt dat een groot aantal belangrijke voorwerpen al was verdwenen toen Palmyra nog werd gecontroleerd door het Syrische leger. “Het is erg lastig te bepalen wat er vóór de IS-verovering is meegenomen, wat er gestolen is en door wie”, zegt hij. Onderzoekers van de organisatie Heritage for Peace zeggen dat een aantal Grieks-Romeinse bustes, sieraden en andere voorwerpen uit het museum van Palmyra op de internationale zwarte markt is opgedoken. Politie- en douanebeambten in Turkije en Libanon namen talloze oudheden in beslag na tips van hun agenten, die de bazaars van Beiroet, Istanbul en Gaziantep in het zuidoosten van Turkije afspeuren.

Onlangs circuleerden op het internet ook foto’s van IS-strijders die een smokkelaar van oudheden in het openbaar geselen. Volgens archeologen is het niet waarschijnlijk dat de jihadisten hiermee hun waardering voor Palmyra’s erfgoed toonden, maar dat ze de plunderaar straften omdat hij oudheden had gesmokkeld zonder de IS-strijders hun gebruikelijke aandeel in de winst te geven.

Een jihadistische video van 3 juli toont hoe IS-tieners 26 Syrische soldaten executeren in het oude amfitheater van Palmyra, een plek waar ooit Griekse en Romeinse drama’s werden opgevoerd. Foto: Balkis Press, Sipa USA/AP.

In elk geval vernielden de IS-milities de gesmokkelde voorwerpen – twee fraaie Romeinse standbeelden – met sloophamers. Volgens Abdoelkarim hebben ze explosieven rond de monumenten van Palmyra aangebracht en staan ze nu klaar om de antieke zuilen en tempels te verwoesten zodra het Syrische leger hen probeert te verdrijven.

(Een toestel van het Syrische leger wierp ook een vatbom boven de plek af, waarbij een muur van de tweeduizend jaar oude tempel van Baäl instortte, ook al bevond zich geen enkele IS-strijder in de buurt van de tempel.)

Intussen gebruikt IS de archeologische kostbaarheden van Palmyra voor zijn eigen lugubere spektakels. Onlangs dreven de militanten de inwoners van de stad naar het reusachtige Romeinse amfitheater om toe te zien hoe 26 gevangengenomen soldaten werden doodgeschoten, op het podium dus waar in de Oudheid de drama’s werden opgevoerd. “Een vriend van mij was gedwongen om toe te kijken”, zegt Abdoelkarim. “Hij was geschokt toen hij zag dat alle beulen tieners waren. Ze leken niet ouder dan een jaar of dertien, veertien.”


Bekijk ook

Ads for you!

Beste bezoeker,

We zien dat je waarschijnlijk een adblocker of andere software gebruikt die onze banners ontregelt.
Dat vinden we jammer, hiermee missen we inkomsten voor onze site die we hard nodig hebben.
Merk daarom onze site als 'veilig' aan en volg deze instructies.

Dankjewel voor je tijd.
National Geographic Nederland/België

Sluiten