Dit onlangs gerestaureerde, anonieme schilderij in Stedelijk Museum Alkmaar verbeeldt de Spaanse belegering van Alkmaar in 1573, specifiek de grote stormaanval op 18 september. Conservator Christi Klinkert vertelt over het kunstwerk uit 1603.
De handigste manier om het schilderij te beschrijven is van onder naar boven, je kijkt dan van het noorden naar het zuiden. Vooraan ligt Oudorp, waar de hoofdmacht van de Spanjaarden is gelegerd, met als aanvoerder Don Frederik, de zoon van Alva. Aan de horizon liggen de kerken van Haarlem, Castricum, Limmen, Heiloo, abdij en kasteel van Egmond. Je ziet in het legerkamp op de voorgrond van alles gebeuren. Er wordt een koe gemolken, een man houdt hem bij de horens vast. Een varken steekt z’n neus uit een kot. De was wordt gebleekt. Een man randt een dame aan (of misschien gaat het om zijn vrouw), iemand drinkt een pul bier, en er is een tromslager bezig. Dit soort ‘huiselijke’ voorstellingen van legerkampen komen vaker voor, maar zijn toch niet heel algemeen.
In het centrum van Oudorp zie je de wat rijkere soldaten, de hoger geplaatsten. Hier dineren officieren in een mooie tent, het voetvolk heeft veel eenvoudiger tenten. Je ziet hier ook dat de kunstenaar zich tijdens het schilderen heeft bedacht en delen heeft gewijzigd. Dat gebeurde wel vaker. Op een plek heeft hij eerst een ridder geschilderd en later verfde hij daar een tentje overheen. In vroegere tijden was van die ridder niets te zien. Maar verf heeft de eigenschap om in de loop der jaren transparant te worden en daardoor kwam de ridder weer tevoorschijn.
Het schilderij werd in het afgelopen jaar grondig gerestaureerd. Daarbij moet je overwegen: gaan we dit opnieuw overschilderen, net als vroeger is gebeurd, of laten we zien hoe het schilderij in de loop der tijd is veranderd, wat de natuurlijke staat van het schilderij is. Voor dit schilderij hebben we besloten dat we die natuurlijke staat zichtbaar wilden houden. Al het oude vernis is weggehaald, en alle oude retouches, voor zover dat lukte. We hebben filmpjes gemaakt waarin de restauratoren het schilderij uitleggen, zodat bezoekers weten dat je niet zomaar een half afgemaakte ridder ziet, maar dat het een vroege onderlaag van het schilderij betreft.
Het onderste deel van het schilderij geeft een tijdloos beeld van een legerkamp, maar in het middendeel is een specifieke dag uitgebeeld, namelijk 18 september, de dag van de grote Spaanse stormaanval. Je ziet het gevecht bij de Friese Poort en de Rode Toren. Die zijn tegen die tijd al lang door het Spaanse kanonvuur vernietigd. Op het moment dat er echt een bres wordt geslagen, vallen de Spanjaarden aan. Achter de stadsmuur zie je de Alkmaarders die in de bres springen voor hun stad, afgebeeld als een soort van rode schimmen. Uiteindelijk blazen de Spanjaarden op 8 oktober 1573 de aftocht. Alkmaar wordt de eerste Nederlandse stad die een Spaans beleg met succes weet te doorstaan.
Dit anonieme belegschilderij is het pronkstuk van de permanente tentoonstelling over de Victorie van Alkmaar in Stedelijk Museum Alkmaar, die vanaf 8 oktober 2012 kan worden bezocht. Voor meer informatie: stedelijkmuseumalkmaar.nl
