De gruwelijke legende rond een adellijke seriemoordenares

De zestiende-eeuwse hertogin Elizabeth Báthory is berucht om haar moorden en martelingen. Maar was ze werkelijk zo’n monster?

Het levensverhaal van Elizabeth Báthory, die ook wel bekendstaat als de ‘Bloedhertogin’ en wordt beschouwd als de meest beruchte vrouwelijke seriemoordenaar aller tijden, is onherroepelijk gehuld in gruwelijke mythen. Eind zestiende, begin zeventiende eeuw zou zij honderden jonge vrouwen hebben gemarteld en vermoord.

Foto door Keith Corrigan, Alamy Stock Photo
Door Ronan O’Connell
Gepubliceerd 26 okt. 2022 10:59 CEST

Het is een huiveringwekkend en bloederig verhaal van moord en marteling met een seksuele achtergrond, maar hoe waarheidsgetrouw het verhaal is, wordt steeds vaker door historici betwijfeld. Afhankelijk van de historische verslagen was de Hongaarse hertogin Elizabeth Báthory (1560-1614) hetzij een moordlustige maniak hetzij een onfortuinlijke pion en slachtoffer van roepmoord door familieleden en rivalen die uit waren op haar bezittingen.

Báthory wordt keer op keer uitgeroepen tot de meest beruchte seriemoordenares aller tijden, want ze zou in haar weelderige kastelen meer dan zeshonderd jonge vrouwen hebben vermoord. Volgens de overlevering geloofde ze dat het baden in maagdenbloed haar eeuwig jong zou houden. In plaats daarvan zorgde deze gewoonte ervoor dat ze sinds haar dood als monster is afgespiegeld. Het vermeende sadisme van Báthory heeft als inspiratie gediend voor films, toneelstukkenopera’stv-series en zelfs videospelletjes.

De vervallen ruïnes van de Burcht Čachtice torenen uit boven het gelijknamige plaatsje in het westen van Slovakije, zo’n tachtig kilometer ten noordoosten van de Slovaakse hoofdstad Bratislava.

Foto door Ľuboš Balažovič, Getty Images

Maar dit van oudsher vertelde verhaal wordt nu steeds vaker in twijfel getrokken door onderzoekers die denken dat de misdaden van Báthory schromelijk werden overdreven, en wel door rivalen die haar in diskrediet wilden brengen. Dat weerhoudt toeristen er niet van om de macabere en intrigerende legende rond Báthory aan de hand van kastelen, crypten en musea in heel HongarijeSlovakije en Oostenrijk te volgen.


Spoor van bloed

Bezoekers aan het Hongaarse plaatsje Nyírbátor, dat ruim honderd kilometer van de Hongaarse hoofdstad Boedapest ligt, komen in het Kasteel en Wassenbeeldenmuseum van Báthory oog in oog te staan met de beruchte hertogin, die samen met vijf van haar verwanten als wassen beelden zijn te bewonderen. Het museum is ondergebracht in het gerenoveerde kasteel van Báthory, waar de hertogin in 1560 werd geboren als telg uit een rijke dynastie die heerste over Transsylvanië, een regio die nu deel uitmaakt van Roemenië.

Volgens Aleksandra Bartosiewicz, een onderzoekster van de Poolse Universiteit van Łódź die in 2018 een wetenschappelijk artikel over de hertogin publiceerde, werd Báthory’s geprivilegieerde jeugd getekend door geweld en ziekten. ‘Al op vier- of vijfjarige leeftijd leed ze aan epileptische insulten, hevige stemmingswisselingen en pijnlijke migraine,’ zegt Bartosiewicz.

Báthory was ook getuige van talloze wreedheden. Bedienden werden in die tijd geregeld afgeranseld, en als meisje van zes was ze aanwezig bij een openbare terechtstelling. Op haar 13de werd Báthory verloofd met de 18-jarige hertog Ferenc Nádasdy, telg uit een andere machtige Hongaarse familie. Twee jaar later trouwde het paar, dat uiteindelijk vier kinderen zou krijgen.

In 1575 trad Báthory in het huwelijk met graaf Ferenc Nádasdy, een beroemde maar meedogenloze officier, die in dit zeventiende-eeuwse portret is uitgebeeld.

Foto door Hulton Fine Art Collection, Getty Images

Het pasgetrouwde stel verhuisde naar Sárvár in het westen van Hongarije, waar Nádasdy zijn vrouw naar verluidt onderrichte in het martelen. Het Slot Nádasdy werd de plek waar volgens Bartosiewicz een groot aantal wreedheden werden begaan. Om Báthory te plezieren liet Nádasdy een meisje met honing insmeren en vastbinden, waarna het slachtoffer door insecten werd verminkt. Hij schonk de hertogin handschoenen met klauwen eraan, waarmee ze haar bedienden kon straffen als ze iets verkeerds hadden gedaan. Nog meer liederlijkheid werd geïntroduceerd door Báthory’s tante Clara, die de hertogin liet kennismaken met orgies en een geheimzinnige groep van ingewijden, die werden gezien als tovenaars, heksen en alchemisten.

Na het huwelijk verhuisde Báthory naar de residentie van haar man, Slot Nádasdy in Sárvár, Hongarije. Volgens de overlevering was het daar dat de graaf zijn vrouw in het mishandelen en martelen van bedienden onderrichtte.

Foto door ZG Photography, Alamy Stock Photo

De fresco’s waarmee dit fraaie vertrek in het Slot van Nádasdy zijn gedecoreerd, beelden veldslagen uit die tussen 1591 en 1602 door Ferenc Nádasdy II werden geleverd.

Foto door DPA Picture Alliance, Alamy Stock Photo

Báthory’s gewelddaden bereikten een hoogtepunt in een ander majestueus kasteel. De vervallen ruïnes van de Burcht Čachtice, zo’n tachtig kilometer ten noordoosten van de Slovaakse hoofdstad Bratislava, torenen uit boven het gelijknamige plaatsje in het westen van Slovakije en zijn nu een griezelige toeristenattractie. Bezoekers kunnen de fraaie burcht bezichtigen, die in de vroege zeventiende eeuw het centrum werd van de meest schokkende geruchten.

Het was na de dood van haar echtgenoot, in 1604, dat Báthory naar Čachtice verhuisde. Volgens Tony Thorne, linguïst aan King’s College London en auteur van het boek Countess Dracula: The Life and Times of Elizabeth Bathory (1998), werden de verhalen over wreedheden tegen het personeel zó hardnekkig dat plaatselijke families hun dochters verborgen om te voorkomen dat ze als bedienden in het kasteel te werk werden gesteld.

Wat de douairière uiteindelijk de das om deed, was het feit dat ze haar misbruik begon toe te passen op dochters van de lagere adel, aldus Rachael Bledsaw, adjunct-decaan geschiedenis van het Highline College, onderdeel van de Washington State University. ‘Het doden van lijfeigenen en bedienden, die duidelijk minder rechten hadden, was voor een adellijke persoon weliswaar grof maar niet illegaal,’ zegt Bledsaw, die een proefschrift over Báthory schreef. ‘Het doden van andere leden van de adel, zelfs de lage adel, was een veel ernstiger probleem en kon niet worden genegeerd.’

Uiteindelijk gelastte de Hongaarse koning Matthias II in 1610 een onderzoek naar de talloze verdachte sterfgevallen en verdwijningen in Čachtice. Nadat tientallen getuigenverklaringen waren opgetekend, werd Báthory wegens de moord op tachtig jonge vrouwen gearresteerd en op de Burcht Čachtice onder huisarrest geplaatst. Volgens Bledsaw schatten sommige getuigen dat de hertogin meer dan zeshonderd slachtoffers had gemaakt. Maar Báthory werd nooit veroordeeld, terwijl haar man al was overleden. In plaats daarvan werden enkele bedienden van de hertogin veroordeeld wegens gewelddaden tegen jonge vrouwen in diverse kastelen. De hertogin zelf bleef opgesloten in haar weelderige gevangenis, waar ze in 1614 op 54-jarige leeftijd stierf.

De burcht werd in de eeuw daarna nog bewoond door adellijke families. Tegenwoordig kunnen bezoekers een rondleiding door het beruchte kasteel volgen en op het Draskovitsj-landgoed in Čachtice de tentoonstelling ‘Elizabeth Báthory – Wreedheid in kant’ bezichtigen, waar een houten standbeeld van de hertogin over het centrale plein van Čachtice uitkijkt.

Na de dood van haar man nam Báthory haar intrek in de Burcht Čachtice, de plek waar ze later wegens haar misdaden tot aan haar dood onder huisarrest werd geplaatst.

Foto door Daniel Prudek, Getty Images

Hoewel de gruwelverhalen rond Báthory ook generaties na haar dood in de regio bleven rondspoken, werden ze volgens Thorne pas in 1744 onder de aandacht van een breder publiek gebracht, toen ze met huiveringwekkende details werden opgedist in een boek over de Hongaarse geschiedenis van de hand van de Jezuïet László Túróczi. De legende die ook vandaag de dag nog rond de beruchte hertogin is gesponnen, berust grotendeels op dit ene sensationele werk.

Herziening van de legende

In de jaren tachtig begon de beeldvorming rond Báthory volgens Thorne te verschuiven. In 1982 besprak de Slovaakse archivaris Josef Kocis nieuwe aspecten van Báthory’s leven in een boek, aspecten die sindsdien door meerdere onderzoekers zijn gebruikt als bewijs voor een omvangrijke samenzwering tegen de hertogin. Sommigen gaan zelfs zover dat ze Báthory als ‘arme weduwe’ hebben afgeschilderd. Dat is ook de wijze waarop de bekende Slovaakse regisseur Juraj Jakubisko de hertogin heeft uitgebeeld in zijn film Báthory: Countess of Blood (2008), die volgens hem ‘lijnrecht ingaat tegen de gebruikelijke legende.’

Maar anderen, onder wie Bartosiewicz en Thorne, zijn terughoudender. Zij denken dat de misdaden van Báthory waarschijnlijk werden aangedikt om haar in diskrediet te brengen en dat deze gang van zaken deel uitmaakte van een samenzwering van verwanten en leden van het rivaliserende Huis Habsburg, een dynastie die destijds over grote delen van Europa heerste, waaronder Oostenrijk en het westen van Hongarije.

De Habsburgse koning Matthias II had enorme schulden bij de Báthory’s en was dus zeer gebaat bij haar ondergang, zegt Bartosiewicz. De koning zag de hertogin ook als een politieke bedreiging, omdat zij mogelijk haar neef Gabriel Báthory steunde, die pogingen deed om Matthias II als heerser over West-Hongarije van de troon te stoten.

De arrestatie van de hertogin was volgens Thorne niet alleen gunstig voor haar rivalen, maar ook voor directe verwanten. Nadat Báthory onder huisarrest was geplaatst, ontvreemdde een van haar dochters kostbaarheden uit de burcht, terwijl haar schoonzonen nu aanspraken op hun erfenis konden maken voordat de hertogin zou komen te overlijden.

Maar Bledsaw is er niet van overtuigd dat Báthory het doelwit van een samenzwering is geweest. Toen de echtgenoot van Báthory stierf, was het volgens haar de zoon van de hertogin die zijn grondbezit en schulden erfde.

Ondanks de groeiende twijfels over het waarheidsgehalte van de legende rond Báthory leeft het macabere verhaal rond de vermeende vrouwelijke seriemoordenaar volgens Thorne nog volop. ‘Mensen hebben behoefte aan symbolen, emblemen en belichamingen van de dramatische gebeurtenissen die hun leven vormgeven. En of we het nu toegeven of niet, we worden gefascineerd door verhalen over uitspattingen van mensen die te ver gingen,’ zegt hij. ‘Er zijn meer dan genoeg mannen die spectaculaire wandaden hebben begaan, maar er zijn maar heel weinig vrouwelijke slechteriken. In de iconografie van de horror wordt dat hiaat door Báthory opgevuld.’

De Australische journalist en fotograaf Ronan O’Connell woont afwisselend in Ierland, Thailand en West-Australië.

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op nationalgeographic.com

 

Lees meer

Dit vindt u misschien ook interessant

Reizen
Deze oude stad van de sultans is een wonder van de eenentwintigste eeuw
Fotografie
Dit zijn enkele van de meest heilige plekken van Europa
Geschiedenis en Cultuur
Deze Mexicaanse mummies leveren veel kijkers op – en discussie
Geschiedenis en Cultuur
Het raadsel van Sint-Valentijn-beenderen
Reizen
16 griezelplekken over de hele wereld die je kunt bezoeken

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2021 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.