Is het verstandig om een octopus als huisdier te houden?

Deskundigen maken zich zorgen dat sommige betoverende soorten onder druk komen te staan door de handel.vrijdag 18 oktober 2019

De meest voorkomende octopussoorten leven niet langer dan twee jaar. Sommige soorten, bijvoorbeeld de Octopus bimaculoides, lijken het relatief goed te doen in gevangenschap. De teruggetrokken, delicate Thaumoctopus mimicus gedijt minder goed.
De meest voorkomende octopussoorten leven niet langer dan twee jaar. Sommige soorten, bijvoorbeeld de Octopus bimaculoides, lijken het relatief goed te doen in gevangenschap. De teruggetrokken, delicate Thaumoctopus mimicus gedijt minder goed.
fotograaf David Liittschwager, Nat Geo Image Collection

“Ik krijg voortdurende de vraag of ik aan octopussen kan komen,” zegt Jeff Slemp, eigenaar van de winkel Cuttlefish and Corals Sustainable Saltwater Aquariums in Portland, Oregon (VS). Slemp is er niet principieel op tegen dat deze ongewoon intelligente weekdieren als huisdier worden gehouden, maar hij verkoopt octopussen niet zomaar aan iedereen. “We moeten zeker weten dat kopers de juiste achtergrond en kennis hebben om te kunnen omgaan met dingen die opduiken.”

Een van die dingen die opduiken, zijn de octopussen zelf. Het zijn solitaire dieren. Daardoor gedijen ze veel beter in gevangenschap dan dieren van wie de rijke familiebanden en sociale levens niet kunnen worden nagebootst. Belangrijk is dat ze een verrijkte omgeving hebben. Ze zijn ware ontsnappingskunstenaars, kunnen zich door smalle kieren persen en uit alle behalve de meest hermetisch afgesloten aquaria ontsnappen. Hierdoor vormen ze een grote uitdaging en zijn ze een van de duurste dieren om te houden.

Door deze eigenschappen zijn ze vaak te bewonderen in tijdschriften en op tv. In talloze onderzoeksverslagen, populaire boeken, tijdschriftartikelen en natuurdocumentaires worden hun kenmerken geroemd. Zo zijn ze onwaarschijnlijk intelligent (de hersenen van deze weekdieren zijn net zo groot als die van gewervelde dieren en ze hebben een probleemoplossend vermogen), kunnen ze van vorm en kleur te veranderen en hebben ze een speelse en eigenzinnige persoonlijkheid.

Deze maand nog werd in de openingsaflevering ‘Octopus: Making Contact’ van de serie Nature van PBS het aandoenlijke verhaal verteld van de nauwe band tussen een professor uit Alaska, zijn dochter en hun octopus. In Seattle komen de kunstenaars, schrijvers, musici en wetenschappers van de Cephalopod Appreciation Society elke zomer bijeen om octopussen en hun neven en nichten, de inktvissen en zeekatten, in woord, beeld en zang te bejubelen.

Ongelofelijke camouflagevermogen van een octopus
Ongelofelijke camouflagevermogen van een octopus

In aquaria over de hele wereld zijn octopussen echte publiekslievelingen. Het Seattle Aquarium houdt elk jaar een valentijnsfeest om de gewenste paring van zijn reuzenkraak te markeren. Dit is de grootste soort ter wereld. Een reuzenkraak kan wel meer dan 45 kilo wegen en een spanwijdte van zes meter bereiken.

“Octopussen zijn erg charismatisch,” vertelt James Wood, een marien bioloog die een aquarium uitbaat nabij Palm Beach, Florida (VS). “Nerds zijn tegenwoordig in en dit zijn de ultieme nerddieren.” Het is dan ook niet verwonderlijk dat gepassioneerde aquariumhobbyisten en nieuwe fans van de zee graag hun eigen achtpotige wonder willen hebben. “Mensen herkennen zichzelf in deze dieren wanneer ze de vele artikelen lezen,” zegt een verkoper van een toonaangevende importeur van zeedieren, die niet bij naam wil worden genoemd, omdat hij geen toestemming heeft voor dit interview.

Het is echter niet duidelijk of die fascinatie schadelijk is voor octopussen. Dat komt mede doordat gegevens over de invoer van inktvissen in de Verenigde Staten onvolledig en verouderd zijn. Wood en andere deskundigen vrezen dat te veel enthousiasmeeen bedreiging kan vormen voor twee van de mooiste en mediageniekste, maar minst bestudeerde en mogelijk zeldzaamste soorten: de Wunderpus photogenicus (ontdekt in de jaren 1980)en de Thaumoctopus mimicus (alleen in 1998 geïdentificeerd). En ze maken zich zorgen over het gevaar dat naïeve hobbyisten lopen door de betoverende, maar dodelijk giftige blauwgeringde octopus.

De Wunderpus photogenicus en Thaumoctopus mimicus zijn de ultieme vermommingskunstenaars. Ze verbergen zich in het zicht door zich als iets anders voor te doen, van stenen en zeewier tot zeeslangen en koraalduivels. Ze werden al snel de lievelingetjes van natuurprogramma’s. Maar er is nog niet veel over ze bekend en zeker niet over de mimicus. Zo weten we niet hoeveel er leven in de ondiepe wateren van Sulawesi, Indonesië en andere eilanden in de Indo-Stille Oceaan waar ze zijn gevonden.

Verkopers en importeurs verwisselen de twee soorten vaak, maar dat weerhoudt ze er niet van om beide aan te bieden aan verzamelaars die bereid zijn 200 dollar of meer voor een dier neer te leggen. Ondanks dat de vraag in de VS lijkt te zijn toegenomen in de paar jaar waarvoor de officiële invoergegevens bekend zijn gemaakt, gaat het om kleine aantallen. In 2008 is de invoer van één mimicus geregistreerd, in 2009 die van twee dieren en in 2011, het laatste beschikbare jaar, zijn dertig dieren ingevoerd.

Zelfs als die vraag groot zou blijven, dan zou het nog legaal zijn. Geen van de meer dan driehonderd bekende octopussoorten valt onder de Overeenkomst inzake de internationale handel in bedreigde in het wild levende dier- en plantensoorten (CITES), het verdrag dat de grensoverschrijdende handel in wilde dieren regelt, of de Endangered Species Act (ESA), de Amerikaanse wet die bedreigde diersoorten beschermt. Dit komt mogelijk door een gebrek aan informatie, bijvoorbeeld in het geval van de Thaumoctopus mimicus. Op de website The Cephalopod Page die Wood bewerkt, hebben aquariaan Christopher Shaw en Roy Caldwell, bioloog aan de Universiteit van Californië - Berkeley, een aantal artikelen gepubliceerd, waaronder ‘Mimic Octopuses:Will We Love Them to Death?’

De Wunderpus photogenicus is in de jaren 1980 ontdekt. Er is weinig bekend over het gedrag van deze mysterieuze wezens.
De Wunderpus photogenicus is in de jaren 1980 ontdekt. Er is weinig bekend over het gedrag van deze mysterieuze wezens.
fotograaf David Liittschwager, Nat Geo Image Collection

“Eén ding weten we zeker over de Thaumoctopus mimicus,” schrijft Shaw, “namelijk dat deze zeldzaam is.” Hij merkt op dat de habitat van de dieren aan de Indonesische kust wordt weggevaagd door erosie en ontginning en dat ze slecht gedijen in gevangenschap. Veel van deze dieren laten het leven en kunnen meestal slechts enkele maanden in een aquarium overleven. Hij dringt er ook bij aquaria op aan om de verleiding van deze trofee te weerstaan. “Ik ben oprecht bang dat deze soort over enkele jaren niet meer te bewonderen is als we de vangst ervan niet kunnen beteugelen.”

Fatale aantrekkingskracht

Een andere gevierde octopus vormt een heel ander probleem. Alle octopussen beschikken waarschijnlijk over gif, maar alleen van de verschillende soorten blauwgeringde octopussen is bekend dat ze een dodelijk dosis kunnen toedienen. Deze dieren hebben het formaat van een golfbal en komen voor van Zuid-Japan tot aan Australië. Hun speeksel bevat het krachtige neurotoxine tetrodotoxine. Dit is het bestanddeel dat ook de Californische salamander, de Oophaga histrionica en de lever van de kogelvis zo dodelijk maakt. Eén blauwgeringde octopus kan genoeg gif bij zich hebben om minimaal tien mensen te doden.

Elk jaar worden er in Australië mensen door blauwgeringde octopussen gebeten. Maarals kunstmatige beademing onmiddellijk wordt gestart, wordt een dodelijke afloop gewoonlijk voorkomen.In de afgelopen eeuw zijn er slechts drie sterfgevallen gemeld, waarvan geen enkele met octopussen die in aquaria werden gehouden. Meer sterfgevallen door blauwgeringde octopussen worden echter mogelijk niet geïdentificeerd. Dat komt doordat de beet geen pijn doet en de wijze van sterven, ademhalingsverlamming, door andere toxinen en zenuw-, spier- en longaandoeningen kan worden veroorzaakt.

Caldwell beschrijft een hachelijke situatie. Zijn tienerdochter hielp hem monsters te nemen bij het rif aan de kust van het Australische Lizard Island voor zijn onderzoek naar bidsprinkhaankreeften. Ze voelde ‘iets zachts en sompigs’ in een oesterschelp. “Ik nam aan dat het een kleine zeekomkommer was en besteedde er geen aandacht aan,” schrijft hij op The Cephalopod Page. Maar toen hij de schelp openmaakte, “schoot er een kluwen aan tentakels met kleine, iriserende blauwe vlekken uit de kier,” zo valt te lezen op The Cephalopod Page. “In plaats van dekking te zoeken zoals de meeste octopussen doen, richtte de octopus zich op terwijl ze de voorste tentakels terugtrok en haar bek liet zien. Het was overduidelijk dat deze octopus op het punt stond te bijten.... Dit was een mogelijk dodelijke blauwgeringde octopus die mijn nietsvermoedende dochter zojuist nog had aangeraakt.”

De dodelijkheid van blauwgeringde octopussen en de schitterende markeringen waaraan ze hun naam danken, hebben een enorme aantrekkingskracht op sommige aquariumliefhebbers. Slemp noemt ze ‘waaghalzen’. De invoer van blauwgeringde octopussen in de VS nam onlangs sterk toe ten opzichte van die van andere octopussoorten. In 2004 waren er 11 gedocumenteerd, in 2008 348, in 2009 494 en in 2011 1148. Dit waren vast en zeker niet de enige blauwgeringde octopussen die het land in zijn gekomen. “Soms liften ze mee [op stukken koraalrif] en weet je niet eens dat je er een hebt,” aldus Wood.

De Amerikaanse invoer van de zeer giftige grote blauwring-octopus overtreft die van alle andere soorten, zo blijkt uit de schaarse gegevens die voorhanden zijn. Blauwgeringde octopussen beschikken over voldoende zenuwgif om minimaal tien mensen te doden.
De Amerikaanse invoer van de zeer giftige grote blauwring-octopus overtreft die van alle andere soorten, zo blijkt uit de schaarse gegevens die voorhanden zijn. Blauwgeringde octopussen beschikken over voldoende zenuwgif om minimaal tien mensen te doden.
fotograaf David Liittschwager, Nat Geo Image Collection

Slemp: “Ik heb ze in dierenwinkels en aquaria bij mensen thuis gezien, terwijl de eigenaren niet eens wisten wat het was.” Hij vindt het houden van blauwgeringde octopussen “een heel slecht idee” en weigert ze te verkopen. “Octopussen ontsnappen. Dan heb je iets dodelijks ‘loslopen’ dat mooi is en waar kinderen tot aangetrokken worden.”

Andere verkopers bieden ze nog steeds aan, ook op internet. Een daarvan, Pete’s Aquariums in Fishkill, New York, biedt blauwgeringde octopussen aan voor $ 199,99, maar laat weten dat ze zijn uitverkocht. “De receptioniste van de winkel hing snel op toen ik mezelf bekendmaakte en haar naar de blauwgeringde octopussen vroeg.”

‘Niet een dier waar je licht mee om moet gaan’

De stijgende fascinatie voor octopussen lijkt niet te zijn vertaald naar een toegenomen verkoop. Tot nu toe althans. “In tegendeel,” zegt de verkoopmanager van een importbedrijf van aquariumdieren, die anoniem wil blijven, omdat hij geen toestemming heeft voor dit interview. “Ik heb de afgelopen jaren een afname gezien.”

Dat komt mogelijk deels doordat sommige aquariumwinkels zijn gestopt met wat Rich Ross, voormalig senior bioloog bij Steinhart Aquarium in San Francisco, een aanbod van exotische dieren in ‘supermarktstijl’ noemt. (Ross werkt nu bij het Albright Laboratory, een instelling voor onderzoek naar en herstel van koraalriffen, die aan het aquarium is verbonden.) In plaats daarvan nemen ze bestellingen van klanten aan, waardoor een overschot aan dieren en daardoor een hoge sterfte wordt voorkomen. Doordat klanten moeten bestellen, kunnen verantwoordelijke verkopers de kopers beoordelen en ze advies geven over hoe ze met de dieren moeten omgaan.

Een afname weerspiegelt ook de inspanningen van Wood en andere deskundigen om hobbyisten en verkopers voor te lichten over de kosten en gevaren van het houden van deze veeleisende weekdieren. Je bent niet alleen veel geld kwijt aan de aanschaf en voeding van octopussen (ze eten veel levende krabben en garnalen). Ze vragen ook om een groot, ontsnappingsbestendig aquarium met veel schuilplaatsen en afgeschermde armaturen die bestand zijn tegen hun krachtige tentakels en nieuwsgierige gepruts, maar zonder vissen of andere metgezellen (ze eten ze op).

“Als je eenmaal alles hebt, ben je een paar duizend dollar kwijt,” zegt Reyna Bueno van Barrier Reef Aquariums, een toonaangevende leverancier in Seattle.

De aankoop is ook nog eens een korte-termijninvestering. De meeste soorten leven slechts een of twee jaar. Een octopus die net is ingevoerd, heeft misschien nog maar enkele weken te leven. Sommige robuuste, veelvoorkomende soorten, bijvoorbeeldde Octopus bimaculoides, doen het relatief goed in gevangenschap. Andere gedijen minder goed, zoals de fabelachtige, maar delicate mimicus. (De mimicus is bovendien een teruggetrokken nachtdier en zal in een aquarium niet snel een andere vorm aannemen.)

“Het is nu wel duidelijk,” zegt Ross. “Dit is geen dier waar je licht mee moet omgaan.” Het feit dat octopussen erg intelligent blijken, weerhoudt sommige mensen ervan er een te kopen. Ze zijn bang dat ze de dieren niet goed zullen behandelen. Ross voegt eraan toe dat sommige, minder gewetensvolle aquariumhouders de hoge kosten en het hoge verloop voor lief nemen om maar met deze charismatische wezens te kunnen showen. “Ze zien de dieren als een bosje bloemen.”

Dergelijk lichtvaardig gedrag baart Wood zorgen. Als faculteitsmedewerker aan het Bermuda Institute of Ocean Sciences bestudeerde hij octopussen. Hij ontdekte dat deze intelligente, nieuwsgierige dieren meer nodig hebben dan alleen ruimte, eten en schoon water.

Wood: “De redenen om verrijking toe te passen voor gewervelde dieren, gelden ook voor octopussen.” Toen hij aan zijn onderzoek begon, hield hij zijn octopussen in kaleaquaria. “Sommige dieren kropen uit de aquaria, uit het water en droogden gewoon uit. Andere aten hun eigen tentakels op,” zegt hij. Nadat Wood hun leven had verrijkt door “dingen toe te voegen waar ze in konden kruipen en die ze konden verkennen, hield dit zelfvernietigende gedrag op.”

Sommige dierenvoorvechters zijn van mening dat dergelijke wezens helemaal niet in aquaria moeten worden gehouden. “Een leven in een aquarium is helemaal geen leven voor gevoelige, intelligente octopussen,” verklaart People for the Ethical Treatment of Animals. De organisatie bejubelt de vlucht van de octopus Inky uit het National Aquarium van Nieuw-Zeeland in 2016. “Zijn moedige ontsnapping zou voor aquaria een signaal moeten zijn om voor altijd met hun tengels van octopussen te blijven.”

Jennifer Mather, dierenpsycholoog aan de Universiteit van Lethbridge en baanbrekend onderzoeker naar de cognitie en persoonlijkheid van octopussen, ziet octopussen als ‘het boegbeeld voor het welzijn van ongewervelde dieren’. Deze dieren hebben recht op dezelfde rechten als dieren die meer op ons lijken. Ze stelt dat aquariumhobbyisten bondgenoten kunnen zijn in deze zaak. Ze dragen bij tot meer begrip bij het publiek en wetenschappelijke inzicht in deze dieren die tot nu toe over het hoofd werden gezien. “Wanneer mensen thuis octopussen houden, raken ze eraan gehecht en willen ze die band delen.”

Te weinig gegevens

Het zou enorm helpen om te weten hoeveel octopussen en andere aquariumsoorten er worden geïmporteerd om te bepalen of en hoe de invoer ervan de populatie in het wild beïnvloedt. Maar de handelsvolumes en -trends berusten grotendeels op speculatie.

“We hebben te weinig gegevens,” aldus Andrew Rhyne, bioloog aan Roger Williams University in Bristol, Rhode Island (VS). “De VS en andere landen hebben geen systeem om de handel bij te houden en gegevens beschikbaar te stellen over wilde dieren die niet op de CITES-lijst staan, zoals octopussen. 

De U.S. Fish and Wildlife Service reguleert de handel in wilde dieren in het land. Het agentschap vereist dat invoeraangiften worden ingevuld voor alle soorten die worden ingevoerd en een gedetailleerde factuur wordt opgesteld voor elke verzending van wilde dieren. Het agentschap gebruikt het aantal ontvangen zendingen om de personeelsbehoeften en personele middelen in de invoerhavens van het land te bepalen. Maar het houdt niet bij hoeveel octopussen en andere soorten die niet op de lijst staan worden ingevoerd en het geeft niet gemakkelijk informatie van de facturen vrij.

Rhyne en zijn team hebben het tekort aan gegevens echter gedeeltelijk weten op te vullen. De National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) heeft met toestemming van de Fish and Wildlife Service de hand weten te leggen op facturen voor de invoer van aquariumdieren voor drie volledige jaren (2008, 2009 en 2011) en voor een deel van 2004 en 2005. De NOAA heeft het project Marine Aquarium and Biodiversity Trade Flow van de Roger Williams University gefinancierd. Doel van het project is de informatie van de facturen te digitaliseren en analyseren.

Het resultaat was een suggestieve momentopname van de handel in zeedieren in de VS. Maar zelfs deze kleine hoeveelheid gegevens (alles wat we hebben over de invoer van octopussen), is verouderd en onvolledig. Rhynes team constateerde veel verschillen tussen de invoeraangiften en de gedetailleerdere facturen.

Rich Ross, een bioloog die ooit in de commerciële aquariumhandel werkzaam was, stelt voor deze informatieschaarste een oplossing uit de privésector voor. ‘Een collectief van verantwoordelijke dealers van zeewateraquaria’ die zowel de handel kan bijhouden als duurzame praktijken kan bevorderen. Het zou iets zijn in de trant van verschillende visserijgroepen en de Association of Zoos and Aquariums, die openbare instellingen vertegenwoordigt.

James Wood verwelkomt het idee. Ross erkent wel dat het niet eenvoudig is om de industrie op één lijn te krijgen. Twee eerdere pogingen zijn mislukt.

Ondertussen waarschuwt Ross dat de geringe invoer van octopussen op elk moment kan omslaan. Dat komt vooral omdat de meeste soorten die mensen willen, inclusief de Thaumoctopus mimicus en Wunderpus photogenicus, worden geleverd door slecht gereguleerde verzamelaars in Indonesië en de Filipijnen. Deze landen zijn het Wilde Westen wat betreft het verzamelen van wilde zeedieren. “Het is heel goed mogelijk dat we een toename gaan zien,” zegt hij.

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

Lees verder

Hoe dieper deze paarse octopus leeft, hoe meer wratten

Hoe dieper deze paarse octopus leeft, hoe meer wratten

Gladde en wrattige inktvissen die in de diepzee van de Stille Oceaan leven, hebben wetenschappers lang in verwarring gebracht: zijn het aparte soorten? Nu hebben we eindelijk een antwoord.
Zeldzame opname van betoverende Dombo-octopus uit de diepzee

Zeldzame opname van betoverende Dombo-octopus uit de diepzee

Wetenschappers die onderzoek deden naar een onderzeese vulkaan, stuitten op een vertederende diepzee-octopus – en hun reactie was onbetaalbaar.
Octopussen: Sierlijk en slim
Perpetual Planet

Octopussen: Sierlijk en slim

Octopussen veranderen voortdurend van vorm en kleur. Ze spuiten inkt, verdwijnen door spleetjes en proeven met hun zuignappen. Toch lijken ze op mensen.
Lees meer