Springlevende geschiedenis: 5x raadsels die we nog gaan oplossen

Over de oude geschiedenis valt nog zoveel te ontdekken. National Geographic ging in gesprek met historicus Bart Gielen. “Het houdt gewoon nooit op!”dinsdag 29 oktober 2019

Historicus Bart Gielen geeft online masterclasses tijdens de National Geographic History Month.
Historicus Bart Gielen geeft online masterclasses tijdens de National Geographic History Month.
fotograaf National Geographic

Wat beweegt een docent geschiedenis om zijn baan na tien jaar op te zeggen en freelance aan de slag te gaan? Een passie voor het vak natuurlijk! Zo is Bart Gielen niet alleen historicus maar ook verteller, enthousiasmeerder, presentator en interviewer voor zijn boekenclub. Deze maand geeft hij online masterclasses voor National Geographic tijdens de History Month.

Bart studeerde in 2003 af aan de UvA en bracht daarna tien jaar door in het onderwijs, onder andere op een middelbare school in Amstelveen. En als lerarenopleider op de Pabo gaf hij les in hoe studenten het vak geschiedenis interessant kunnen maken op de basisschool. Met die vlieguren op zak wil hij nu het liefst de geschiedenis minder stoffig maken voor heel Nederland. “Ik krijg zo vaak te horen: ‘Wat heb je eraan?’ Maar ik geloof in verhalen vertellen, waarbij ik steeds een link leg tussen toen en nu. Daarmee wordt de geschiedenis relevant.”

Als het op verhalen vertellen aankomt heeft Bart zo zijn stokpaardjes, maar deze keer zetten we hem op andere voet: durft hij te voorspellen wat we nog gaan ontdekken over de oude geschiedenis? Oeroude raadsels zouden weleens opgelost kunnen worden door interessante nieuwe technologieën en andere moderne ontwikkelingen. In zijn onverstoorbare zoektocht naar nieuwe verhalen over de geschiedenis pikte Bart er vijf voor ons uit.

Technologische hoogstandjes op de Veluwe

Dat oude vraagtekens met de nieuwste technologieën een heel andere dimensie krijgen, blijkt wel uit onderzoek dat met LiDAR wordt gedaan. Met behulp van een technologie met laserstralen kan van bovenaf door vegetatie heen gemeten worden, zodat te zien is wat onder de grond ligt. Vorig jaar was het groot nieuws dat hele Maya-metropolen in Midden- en Zuid-Amerika opgespoord konden worden met deze nieuwe techniek. Maar weten mensen ook dat de vooruitstrevende techniek ingezet wordt op de Veluwe?

“Op de Veluwe zijn al wat grafheuvels ontdekt [die dateren van 2.800 tot 1.000 v. C], maar onderzoekers gaan ervan uit dat ze nog duizenden nieuwe grafheuvels zullen ontdekken, en ik deel hun mening.” Dat zou weleens heel interessante nieuwe inzichten op kunnen leveren. “Het grappige is ook dat uit DNA-onderzoek is gebleken dat de mensen die op de Veluwe lagen afkomstig zijn van de Oekraïne. Dus dat wij, Nederlanders, toch heel veel DNA hebben van de mensen uit Oost-Europa. Dat laat zien hoe inclusief geschiedenis eigenlijk is: als je maar lang genoeg terugzoekt, dan merk je dat we overal verschillende voorouders hebben.” (Lees ook: Wie waren de eerste Europeanen?)

Bij grafheuvels in Epe worden opgravingen gedaan.
Bij grafheuvels in Epe worden opgravingen gedaan.
fotograaf Servaas Neijens, National Geographic

“Als ik vooruit mag kijken, hoop ik dat ze in het moerasgebied in het veen iemand vinden zoals het meisje van Yde. Het lijk dat in 1897 werd gevonden in het veen hebben ze met moderne technieken een gezicht kunnen geven. Dat is daarmee echt een meisje geworden, van 15, 16 jaar. Het bleek dat ze is gewurgd, een messteek in haar schouder had en in het veen is gegooid. Waarom ze op deze gewelddadige manier om het leven is gekomen, is onduidelijk. Misschien had het te maken met het feit dat ze door een afwijking aan haar ruggenwervels mank liep, en dus niet in de groep paste en zo is ‘geofferd’. Als op de Veluwe nieuwe lichamen gevonden worden, zit er hopelijk een bij die nog op dergelijke manier te reconstrueren is. Dan krijgt die oude geschiedenis, de prehistorie, nog meer een gezicht.”

Smeltende poolkappen en vermoorde ijsmummies

Door het smelten van de ijskappen rond de Noordpool komen volgens Bart ook nieuwe dingen bloot te liggen. “Het hele Groenlandgebied en de noordelijke steppen in het Ruslandgebied zijn zwaar aan het wegsmelten – daar zouden ook duizenden eeuwen bewaard gebleven mensen onder kunnen liggen, zoals een neanderthaler of een homo sapiens.”

Door de opwarming van de aarde zouden we dus zomaar opeens nieuwe bodemvondsten kunnen doen. “Zo heeft elk nadeel ook zijn voordeel. Alles wat is geconserveerd in het ijs wordt nu opeens zichtbaar. Denk bijvoorbeeld ook aan Ötzi, die werd gevonden op 3000 meter hoogte in het Ötztalergebergte in de Alpen. Ötzi is bewaard gebleven omdat hij in het ijs zat, dus hij was goed geconserveerd. En ja, het ijs smelt nu in zo’n ramp tempo, dat wij dergelijke Ötzi’s waarschijnlijk nog wel vaker zullen vinden. Dat zijn prachtige primaire bronnen die ons een idee kunnen geven van hoe die tijd daar geweest is.”

Ötzi de ijsmummie werd in 1991 gevonden in het Ötztalergebergte en bleef goed geconserveerd in het ijs.
Ötzi de ijsmummie werd in 1991 gevonden in het Ötztalergebergte en bleef goed geconserveerd in het ijs.
fotograaf SOUTH TYROL ARCHAEOLOGY MUSEUM, EURAC/M.SAMADELLI

Het verhaal van Ötzi is duidelijk een van Barts favorieten, dat hij met verve vertelt. “Het lijk van Ötzi is gevonden in 1991 en dat was toen een groot mysterie: wie was hij precies en hoe is die man overleden? Door onderzoek kwam steeds meer aan het licht over zijn leven. Hij is in een MRI-scan gelegd die speciaal voor hem is gemaakt. Met de scans vonden onderzoekers in het linker schouderblad een inkeping. Dat hadden ze nooit eerder kunnen zien! Toen ze verder zochten bleek er een pijlpunt in te zitten, maar de pijl was eruit getrokken. Met andere woorden: iemand heeft Ötzi vermoord. Ook bijzonder, is dat bij Ötzi een koperen bijl werd gevonden. Dat was toen een ongelofelijk kostbaar object, zeg maar de Ferrari onder het gereedschap uit die tijd. En die bijl lag nog steeds bij Ötzi, dus het is klaarblijkelijk geen roofmoord geweest. Een plausibele verklaring zou kunnen zijn dat Ötzi is vermoord door een bekende uit het dorp.” (Lees ook: Laatste oermaaltijd van Ötzi de ijsmummie bekend)

Waarom Bart dit verhaal graag vertelt? “Ötzi is maar één gevonden persoon. Natuurlijk zijn er nog wel vraagtekens, maar die heeft al zo’n enorm en interessant verhaal. Ik verwacht dat met het smelten van het ijs nog tientallen van dit soort nieuwe verhalen ontdekt kunnen worden.”

Het oudste schrift ter wereld

Een ander onopgelost raadsel dat Bart en andere historici bezighoudt, is die van het zogenaamde proto-Elamitische schrift. Rond 3.200 tot 3.000 v.Chr. werd in Iran een schrift gebruikt met onbekende tekens. Het is het oudste schrift dat bekend is, maar tot nu toe zijn de kleitabletten compleet oncijferbaar. “Men heeft dus echt werkelijk geen idee wat er op staat! Men weet ook niet hoe je het uit moet uitspreken. Maar het is wel een schrift.”

In deze zuilen van de Tempel van Hathor zijn Egyptische hiërogliefen uit de Ptolemeïsche tijd gegraveerd.
In deze zuilen van de Tempel van Hathor zijn Egyptische hiërogliefen uit de Ptolemeïsche tijd gegraveerd.
fotograaf JUERGEN RITTERBACH, ALAMY STOCK PHOTO

Met een nieuwe techniek genaamd RTI (Reflectance Transformation Imaging) wordt nu een scan gemaakt van maar liefst 76 verschillende invalshoeken. “Dat betekent dat je een supergedetailleerd beeld krijg van wat er precies staat. Die scan wordt gestuurd naar professoren over de hele wereld, en die gaan daar dan over brainstormen en Skypen en overleggen. De kans is aannemelijk dat ze op die manier nieuwe dingen ontdekken.”

Maar Bart hoopt toch eigenlijk op een nieuwe steen van Rosetta. “Daarmee is rond 1822 het hiërogliefenschrift ontcijferd. Op de steen, die in 1799 in Egypte werd gevonden, zijn drie talen te lezen: oud-Grieks, Egyptische hiërogliefen en het Demotische schrift. Waardoor we eindelijk de sleutel hadden om het Egyptische schrift te ontcijferen. Want om een schrift te ontcijferen heb je maar één haakje nodig en dan ben je al een stap verder.”

Onontdekt VOC-schip in de diepte

Als er iets tot de verbeelding spreekt, dan zijn het wel wrakken van vroeger gezonken schepen. Bart heeft hier een bijzondere fascinatie voor. “Wat echt bovenaan mijn bucketlist staat is het wrak van de Titanic bezoeken. De Titanic is al aan het eroderen en wegzakken, daar is over 50 jaar weinig tot niks meer van over, dus ik moet snel zijn. Maar als ik het wrak van de Titanic in mijn leven gezien heb, kan ik rustig inslapen.”

Moderne zoektochten gaan maar al te vaak over nieuwe aanwijzingen over onontdekte wrakken uit de geschiedenis, denk bijvoorbeeld aan de recente expeditie naar het wrak van luchtvaartpioniere Amelia Earhart. Bart weet ook nog een bijzonder verhaal: “Er is een VOC-schip, de Haarlem, dat is gezonken in het jaar 1647. Het schip liep op een zandbank, de bemanning is er nog op tijd afgehaald. Een maritiem archeoloog, de Limburger Bruno Wertz, is al dertig jaar bezig om dit wrak te vinden.”

Wat maakt dit wrak dan zo bijzonder? “Dit schip is enorm bijzonder geweest voor de geschiedenis. Toen het schip tegen een zandbank aanliep nabij Kaapstad, moest een deel van de bemanning achterblijven op het land. De mensen die achterbleven kwamen in contact met de oorspronkelijke bewoners en ontdekten dat er een riviertje was met vers stromend water. Toen die bemanning weer werd opgepakt een jaar later, vertelden ze het verhaal van wat ze daar allemaal gevonden hadden. Wat voor de VOC een reden was om te zeggen: ‘Oké, we gaan hier nu een kolonie stichten’.”

De verroeste boeg van de Titanic ligt op de bodem van de noordelijke Atlantische Oceaan.
De verroeste boeg van de Titanic ligt op de bodem van de noordelijke Atlantische Oceaan.
fotograaf Emory Kristof, National Geographic Creative

“Dit schip stond dus eigenlijk aan de wieg van de geboorte van het Zuid-Afrika zoals we dat nu kennen. Bruno Wertz is er inmiddels 95% zeker van dat dat schip daar ligt, dat heeft hij met metaaldetectoren kunnen verifiëren. Alleen ligt het schip in de branding en moet er een dam om het gebied gebouwd worden om het helemaal leeg te pompen. Daar is eerst geld voor nodig. Maar ik hoop dat het gaat lukken om na dertig jaar zoeken het schip te delven. Dat zou een heel symbolische waarde hebben.”

De mooiste vrouw van het oude Egypte

Vier pijlers uit de geschiedenis blijven Bart Gielen altijd interesseren, legt hij uit: “Totalitaire regimes in combinatie met de Tweede Wereldoorlog, de Titanic, de steenkolenmijnen in Limburg - want ik kom zelf uit Limburg en mijn beide opa’s waren mijnwerkers. En ABBA, maar dat is natuurlijk meer iets persoonlijks.”

Wat zou voor hem als historicus dan echt de mooiste ontdekking zijn die gedaan kan worden? “Ik zou het geweldig vinden als we graf van Nefertiti zouden vinden! Nefertiti is schijnbaar de moeder van Toetanchamon, en gaat de geschiedenis in als een van de mooiste vrouwen uit de oudheid. Er is een heel mooi beeld van haar bekend, we weten dat ze heeft bestaan en farao is geweest, maar haar grafkamer is nooit ontdekt.”

Een paar jaar geleden kwamen we wel heel dichtbij, vertelt Bart: “Men had met technologieën een ruimte naast de grafkamer van Toetanchamon ontdekt, er leek een ruimte achter te zitten. Maar dat bleek toch niet de kamer te zijn van Nefertiti. Moet je je voorstellen: de compleet nieuwe ontdekking van een koningsgraf in de Vallei der Koningen in Egypte. We zouden heel nieuwe dingen over Nefertiti te weten komen: elke bron vertelt weer een nieuw verhaal.”

De Buste van Nefertiti is een beroemd kunstwerk uit het oude Egypte. Het is te bezichtigen in het Egyptisch Museum in Berlijn.
De Buste van Nefertiti is een beroemd kunstwerk uit het oude Egypte. Het is te bezichtigen in het Egyptisch Museum in Berlijn.
fotograaf Michael Sohn, Reuters, Corbis

“Weet je,” zo gaat Bart enthousiast verder, “Je kan wel denken dat je alles weet van de geschiedenis, toch weet je eigenlijk niets. Hoe meer ik leer over het verleden, hoe meer ik weet, dat ik eigenlijk niks weet.”

Daar komt ook een bijzonder relativeringsvermogen vandaan, vertelt hij: “Geschiedenis is ontelbaar groot. Je hebt zoveel verschillende invalshoeken en perspectieven. Geschiedenis is dan ook een discussie zonder einde. Het is al moeilijk genoeg om je te kunnen inleven in een andere hedendaagse cultuur, maar als je dat ook nog eens in een andere tijd doet geeft dat nog een heel andere dimensie.”

Daarom is geschiedenis zo oneindig en zo boeiend, verklaart hij: “Er zijn zoveel verschillende verhalen die je kunt ontdekken. Nog tientallen nieuwe verhalen en nieuwe inzichten over de oude geschiedenis zijn in het duister gehuld. Het houdt gewoon nooit op! Je hoeft maar één ding te ontdekken waarvan je denkt: ‘Hè, wat is dit?’. En zomaar kan je opeens weer een nieuw verhaal hebben. En een nieuw vraagteken.”

Ga in november mee op reis door de geschiedenis tijdens History Month.
Natgeo.nl/historymonth

lees verder

Ga in november mee op reis door de geschiedenis

Ga in november mee op reis door de geschiedenis

Van het oude Egypte tot het Romeinse rijk, op alle kanalen neemt National Geographic je deze maand mee in de geschiedenis van de mensheid.
History month
History

History month

Duik de hele maand november in de oude wereldgeschiedenis met National Geographic.
Het jaar van de vrouw
Vrouwen

Het jaar van de vrouw

National Geographic staat dit jaar in het teken van vrouwen die een verschil maakten.
Lees meer