Deze prehistorische vrouw behoorde tot de laatste jager-verzamelaars

Begraven op een bed van geweien en versierd met ornamenten, moet deze 7.000 jaar oude vrouw een geëerd lid van haar Zweedse gemeenschap zijn geweest – maar wie was zij?woensdag 13 november 2019

De archeologen die haar stoffelijke resten blootlegden, noemen haar ‘Graf XXII’. Werknemers van het museum waar ze door het publiek kan worden bewonderd, noemen haar de ‘Zittende Dame’ (voorlopig althans, maar ze staan open voor suggesties). En de kunstenaar die een levensgrote reconstructie van haar maakte en haar indringende blik verbeeldde, noemt haar “een sjamane.”

Haar echte naam werd waarschijnlijk zo’n zevenduizend jaar geleden voor het laatst uitgesproken, in de vruchtbare wetlands en wouden van een gebied dat nu het zuidwesten van Zweden is. Maar hoewel haar naam voor het nageslacht verloren is gegaan, wist een team onder leiding van archeoloog en kunstenaar Oscar Nilsson haar opmerkelijke verschijning nieuw leven in te blazen met een reconstructie die op 17 november zal worden onthuld in het Trelleborgs Museum

De vrouw was rechtop in haar graf geplaatst, in kleermakerszit op een bed van geweien. Rond haar middel hing een riem die was vervaardigd van ruim honderd dierentanden, terwijl ze om haar hals een grote hanger van leisteen droeg. Over haar schouders lag een korte cape van veren.

Op basis van haar beenderen wisten archeologen vast te stellen dat ze niet groter was dan anderhalve meter en tussen de dertig en veertig jaar oud toen ze stierf. DNA uit de beenderen van andere personen op dezelfde begraafplaats bevestigde wat we weten over de Europeanen van het mesolithicum, namelijk dat deze inwoners een donkere huid en lichtgekleurde ogen hadden.

Opkomst van de landbouw

Lars Larsson herinnert zich hoe Graf XXII in de vroege jaren tachtig van de vorige eeuw op de archeologische vindplaats van Skateholm bij Trelleborg werd blootgelegd. Het was een van de ruim tachtig prehistorische graven uit de periode tussen 5500 en 4600 v. Chr. die in Skateholm waren geïdentificeerd en die uit verschillende types bestonden. Zo waren er graven waarin mensen in paren of met honden waren bijgezet, terwijl er ook afzonderlijke honden met rijke grafgiften lagen begraven. Graf XXII was een van slechts een handvol graven waarin de overledene in zithouding was geplaatst, en de archeologen besloten dat graf als één blok uit te graven en het voor nader onderzoek naar een laboratorium over te brengen. “Het was misschien wel het lastigste graf dat we in Skateholm opgroeven,” zegt Larsson, emeritus-professor archeologie aan de Lunds Universitet.

Skateholm en andere mesolithische vindplaatsen langs de zuidkust van het Scandinavisch schiereiland zijn voor archeologen van groot belang omdat ze getuigen van de aanwezigheid van gemeenschappen van Europese jager-verzamelaars die hier nog standhielden terwijl neolithische boeren duizend jaar eerder al de landbouw op het continent hadden geïntroduceerd.

Het ziet ernaar uit dat geografische afzondering niet de reden was voor de late introductie van de landbouw in Scandinavië, zegt Larsson, die wijst op de grafgiften die in Skateholm werden gevonden. Die voorwerpen getuigen namelijk van contacten met landbouwgemeenschappen op het Europese vasteland. Het ging dus eerder om een vrije keus. “Mensen zijn geneigd deze jager-verzamelaars als primitieve mensen te zien,” zegt Larsson, “maar waarom zouden ze overstappen op een leven als boer als ze in een omgeving leefden die perfect was voor jagen, verzamelen en vissen?”

Poort tussen twee werelden

Hoewel de onderzoekers op basis van haar beenderen en DNA een fysieke reconstructie van de Zittende Dame konden maken, wil Larsson nog niet te veel zeggen over de rol die ze in haar gemeenschap speelde, behalve dat die “uitzonderlijk” was.

Ingela Jacobsson, directrice van het Trelleborgs Museum, is het daarmee eens. “Ze moet een of andere bijzondere positie in haar samenleving hebben gehad, gezien de voorwerpen die in haar graf zijn gevonden, maar verder dan dat kunnen we geen vaststellingen doen.”

Maar de kunstenaar Oscar Nilsson ging uit van wat hij voor zich zag. “Je kunt de bewijzen op allerlei manier interpreteren, maar in mijn ogen was ze ongetwijfeld een sjamane. Ze is rechtop zittend op de geweien begraven. Dat is zeer bijzonder en ze was duidelijk een zeer belangrijk en voornaam iemand,” zegt hij.

Nilssons forensische werk begon met het scannen van een exacte 3D-replica van de oorspronkelijke schedel, die vervolgens werd uitgeprint en met de hand werd bijgewerkt om de beenderstructuur en de dikte van de gezichtsweefsels te bepalen, op basis van haar herkomst, sekse en geschatte leeftijd op het tijdstip van overlijden.

Voor het lichaam riep hij de hulp in van een kennis met dezelfde lengte en hetzelfde postuur, die hij vroeg om zittend te poseren. Nilsson en zijn collega’s Eline Kumlander en Cathrine Abrahamson creëerden een mal van het lichaam van het model, waarvan ze vervolgens een afgietsel van siliconen maakten. De kleren en sieraden – waaronder de ceintuur van 130 dierentanden – werden door kunstenares Helena Gjaerum van plaatselijke materialen vervaardigd. 

Maar wat het meest opvalt, is de indringende gezichtsuitdrukking van de Zittende Dame. “Ik heb zelden een reconstructie gemaakt die zóveel uitstraalt,” zegt Nilsson, “maar ze is echt een persoonlijkheid. Toen we tot de slotsom kwamen dat ze een sjamane was, was het eenvoudiger om haar gezichtsuitdrukking te creëren. Ze gebruikt haar gezichtsspieren niet veel, maar het voelt alsof ze iets wil zeggen. Ze is een soort poort tussen onze wereld en die andere wereld,” zegt hij, “en dat moet in haar gezicht tot uitdrukking komen.”

Museumdirectrice Jacobsson vertelt dat ze kippenvel kreeg toen ze de reconstructie voor het eerst zag. “Ze had die bijzondere blik in haar ogen; het was echt indrukwekkend.”

Maria Jiborn, voorlichtster van het Trelleborgs Museum, vertelt dat ze een gevoel van déjà-vu kreeg toen ze de mesolithische vrouw aankeek. “Ik dacht: hebben wij elkaar niet eerder ontmoet? Alsof ik haar op een of andere manier kende. Ze lijkt waarschijnlijk op een vage kennis. Door de tijd en de ruimte heen zijn we allemaal mensen,” zegt zij.

De reconstructie zal op 17 november in het Trelleborgs Museum worden onthuld, als onderdeel van de permanente tentoonstelling ‘Oog in oog’, waarop de inhoud van meerdere graven in Skateholm te zien zal zijn. Bezoek voor meer informatie de website of de Facebook-pagina van het museum.

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

lees verder