Geschiedenis en Cultuur

Aan deze man dank jij (en bijna iedereen die je kent) je leven

De wereld staat enorm in het krijt bij een rustige en standvastige Russische marineofficier die waarschijnlijk mijn leven redde. En dat van jou. En van iedereen die je kent.

Door Robert Krulwich
Foto's Van NY Daily News Archive, Getty

‘We sturen ze nu de lucht in!’

De temperatuur in de onderzeeër is tot het kookpunt gestegen. Het airconditioningsysteem is defect en het schip kan niet naar het oppervlak komen zonder zich bloot te moeten geven. De kapitein voelt zich gevonnist. Vadim Orlov, een aanwezige inlichtingenmedewerker, herinnert zich een bijzonder hevige explosie: “De Amerikanen raakten ons met iets dat sterker was dan de granaten – waarschijnlijk met een dieptebom,” schreef hij later. “We dachten ‘Dit is het einde’.” Op dat moment schreeuwde de Russische kapitein volgens hem: “Misschien is de oorlog daar al begonnen... We sturen ze nu de lucht in! We zullen sterven, maar we zullen ze allemaal laten verzuipen – we zullen niet de schande van de vloot worden.”

Als Savitsky zijn torpedo had gelanceerd en een Amerikaanse torpedojager of een vliegdekschip aan flarden had geschoten, zouden de Amerikanen waarschijnlijk hebben gereageerd met nucleaire dieptebommen. “Daarmee”, schreef de Russische archivaris Svetlana Savranskaya in een groots understatement, “zou een reeks van onbedoelde ontwikkelingen in gang kunnen zijn gezet, die catastrofale gevolgen zouden kunnen hebben gehad.”

Dat gebeurde echter niet, want op dat moment verscheen Vasili Alexandrovich Arkhipov ten tonele.

Hij was op dat moment 34 jaar – een knappe verschijning met een volle bos haar en iets van een krul op zijn voorhoofd. Arkhipov was de gelijke van Savitsky en als flottieljecommandant verantwoordelijk voor de drie Russische onderzeeërs die een geheime missie bij Cuba uitvoerden. Mogelijk is hij een van de stilste en minst bezongen helden uit de moderne tijd.

De exacte details zijn omstreden. Meestal wordt er verteld dat alle drie de Russische onderzeebootkapiteins in de oceaan rondom Cuba de macht hadden om een nucleaire torpedo te lanceren wanneer – en alleen dan – ze toestemming hadden van alle drie de hogere officieren aan boord. Op deze onderzeeër gaf Savitsky de opdracht en kreeg hij steun van een persoon, maar werd hij gedwarsboomd door Arkhipov. Hij wilde niet meedoen. Hij betoogde dat dit geen aanval was.

De officiële nabesprekingen van de Russen zijn nog steeds geheim, maar de Russische journalist Alexander Mozgovoi, een Amerikaanse auteur en een ooggetuigenverslag van inlichtingenmedewerker Orlov suggereren dat Arkhipov de kapitein vertelde dat het schip geen gevaar liep. Het werd gedwongen om naar boven te komen. Dieptebommen links en rechts – lawaaierig maar altijd mis – zijn signalen, betoogde Arkhipov. Ze vertellen ons: “We weten dat je er bent. Maak jezelf bekend. Kom naar boven en praat met ons. We willen geen kwaad doen.”

Wat gebeurt er?

De Russische bemanning kon niet vertellen wat er boven ze gebeurde: ze hadden het radiocontact al verbroken voordat de crisis begon. Oorspronkelijk hadden ze de opdracht gekregen om rechtstreeks naar Cuba te gaan, maar plotseling kregen ze – zonder nadere uitleg – te horen dat ze moesten stoppen en in de Caribische zee moesten wachten. Orlov, die in Amerika had gewoond, hoorde via Amerikaanse radiostations dat Rusland in het geheim raketten naar het eiland had gebracht, dat Cuba een Amerikaans spionagevliegtuig had neergeschoten en dat president Kennedy de Amerikaanse marine opdracht had gegeven om het eiland te omsingelen en niemand door te laten. Toen de Amerikanen de onderzeeër hadden ontdekt, had Savitsky opdracht gegeven om dieper te duiken en zo uit het zicht te raken. Daardoor waren ze echter al het contact verloren. Ze konden de Amerikaanse media niet horen (en vertrouwden ze evenmin): voor zover zij wisten was de oorlog al begonnen.

We weten niet hoe lang de discussie duurde. We weten dat de kernwapens die de Russen vervoerden (elk schip had er slechts een, met een speciale bewaker die daar dag en nacht aanwezig was) alleen mochten worden gebruikt wanneer Rusland zelf was aangevallen. Of wanneer een aanval op handen was. Savitsky was ervan overtuigd dat hij het recht had om als eerste te schieten. Officiële Russische lezingen houden vol dat hij een directe opdracht van Moskou nodig had, maar Archipovs vrouw Olga zegt dat er sprake was van een confrontatie.

Zij en Ryurik Ketov, de kapitein van een Russische onderzeeër in de omgeving en bekend vanwege zijn gouden tanden, hoorden het verhaal van Vasili zelf. Allebei geloofden ze hem. In deze documentaire van PBS delen ze zijn verhaal. Sommige scènes zijn wat dramatischer gemaakt, maar luister eens naar wat ze zeggen ...

Terwijl het drama zich ontvouwde, maakte Kennedy zich zorgen dat de Russen de dieptebommen per ongeluk zouden uitleggen als een aanval. Toen zijn minister van Defensie meedeelde dat de Amerikanen signalen met de kracht van ‘granaten’ over de onderzeeërs uitstrooide, huiverde de president. Zijn broer Robert Kennedy vertelde later dat gesprekken over dieptebommen „de grootste bron van zorg voor de president waren. Zijn hand ging naar zijn gezicht [en] hij balde zijn vuist”.

De Russische bevelvoerders hadden er op hun beurt geen idee van hoe zwaar het in deze onderzeeërs was. Anatoly Andreev, bemanningslid op een andere onderzeeër in de buurt, hield een dagboek, een lange brief aan zijn vrouw, bij waarin hij beschreef hoe het was:

In de afgelopen vier dagen hebben ze ons niet eens tot periscoopdiepte laten komen. Mijn hoofd knapt van de benauwde lucht. ... Vandaag vielen opnieuw drie matrozen flauw door oververhitting ... De regeneratie voor lucht werkt slecht, het koolstofdioxidegehalte stijgt en de reserves van elektrische energie dalen. De mannen die geen dienst hebben, zitten onbeweeglijk en kijken naar een plek. … De temperatuur op de afdelingen is hoger dan 50 ºC.

De discussie tussen de kapitein en Arkhipov vond plaats in een oude onderzeeër met dieselaandrijving die bedoeld was voor poolreizen maar nu vastzat in een klimaat dat bijna ondraaglijk was geworden. Toch hield Arkhipov zijn hoofd koel. Na de confrontatie werd de raket niet in gereedheid gebracht voor lancering. In plaats daarvan kwam de Russische onderzeeër aan het oppervlak, waar een Amerikaanse torpedojager langszij kwam. De Amerikanen kwamen niet aan boord. Er vonden geen inspecties plaats, waardoor de Amerikaanse marine geen idee had van de nucleaire torpedo’s op deze onderzeeërs. Dat zou nog ongeveer 50 jaar duren, tot de vroegere vijanden elkaar tijdens een reünie ontmoetten. De Russen keerden Cuba de rug toe en begaven zich naar het noorden, terug naar Rusland.

Terugkijkend kan alles worden toegeschreven aan Arkhipov. Iedereen is het erover eens dat hij de man is die de kapitein stopte. Hij is degene die de weg blokkeerde. Hij werd – en dat is het beste wat we kunnen vertellen – niet gestraft door de Sovjets. Later maakte hij promotie. Verslaggever Alexander Mozgovoi beschrijft hoe de Russische marine een formele beoordeling uitvoerde en hoe de verantwoordelijke man, maarschalk Grachko, bij het horen van de omstandigheden op deze schepen ‘zijn bril afnam en hem uit woede tegen de tafel sloeg zodat hij in kleine stukjes brak, waarna hij abrupt de kamer verliet’.

We weten niet hoe Arkhipov (de man hierboven) zijn kalmte wist te bewaren in al die hitte en hoe hij er in slaagde om zijn krankzinnige collega over te halen, maar het helpt om te weten dat Arkhipov al een held in de Sovjetunie was. Een jaar eerder was hij aan boord geweest van een andere Russische onderzeeër, de K19, toen het koelsysteem er de brui aan gaf en de kernreactor aan boord op het punt stond om te smelten. Er was geen reservesysteem en de kapitein gaf de bemanning opdracht om een noodreparatie uit te voeren. Daarbij werd ook Arkhipov blootgesteld aan een hoge mate van straling. In de twee jaren daarna stierven tweeëntwintig bemanningsleden als gevolg van stralingsziekte. Arkhipov stierf pas in 1998, maar wel aan nierkanker – volgens beweringen veroorzaakt door de blootstelling.

Kernwapens zijn van zichzelf gevaarlijk. Het verwerken en al dan niet gebruiken ervan vereist voorzichtigheid. We hebben nu te maken met Noord-Korea, Pakistaanse generaals en jihadisten. De wereld mag dan ook heel blij zijn dat iemand op een belangrijk moment kalm, voorzichtig en koel genoeg was om nee te zeggen