Geschiedenis en Cultuur

Vrijdag de dertiende – waarom vinden we dat eng?

Ontdek hoe deze datum aan zijn negatieve reputatie kwam en hoe zelfs mensen die er niet in geloven, soms worden beïnvloed door collectieve ‘triskaidekafobie’.

Door Brian Handwerk

Vrijdag de dertiende roept bij velen nog altijd een onrustig gevoel en de angst voor ongeluk op. Er is geen logische reden om bang te zijn voor de toevallige combinatie van een of andere dag of datum. En toch kan vrijdag de dertiende een flinke invloed hebben.

Soms is die invloed – positief of negatief – een creatie van onze eigen geest.

Geloof het of niet...

Jane Risen, gedragswetenschapper aan de Booth School of Business van de University of Chicago, meent dat ook mensen die niet bijgelovig zijn, beïnvloed kunnen worden door bijgeloof. Zo ontdekte Risen dat mensen die zichzelf als bijgelovig beschouwen én mensen die zeggen dat ze dat niet zijn, toch allemaal geloven dat de kans op ongeluk groter is wanneer ze het lot tarten, bijvoorbeeld door te zeggen dat ze nooit een auto-ongeluk zullen krijgen.

“In het algemeen gebeurt dit volgens mij omdat mensen zich na zo’n opmerking of gedachte plotseling een ongelukkige uitkomst voor de geest halen en die zich levendig kunnen voorstellen,” legt ze uit. “Mensen ervaren het gemak waarmee ze zich zoiets kunnen voorstellen als teken dat die uitkomst een grotere waarschijnlijkheid heeft.”

Mogelijk zijn op vrijdag de dertiende meer mensen geneigd op deze manier te denken: “Zelfs als ik niet echt bijgelovig ben, is alleen al het feit dat ‘vrijdag de dertiende’ een bekend cultureel fenomeen is, genoeg om rekening te houden met de kans op tegenslag,” zegt ze. We letten daarbij extra op gebeurtenissen die op deze datum voorvallen, ook als ze normaliter niet bijzonder zijn.

“Dat zwengelt deze intuïtie nog een beetje verder aan en wekt de indruk dat er echt iets aan de hand is, ook al weet je dat het niet waar is.”

Gelukkig wijst Risens onderzoek ook op een manier om ongeluk tegen te gaan: het uitvoeren van ritueeltjes die geluk brengen of ongeluk afweren, zoals het afkloppen of een beetje zout op de grond strooien. Risen ontdekte dat sommige mensen deze bijgelovige rituelen ook gebruiken als ze er niet echt in geloven; wanneer ze naar het waarom gevraagd werden, zeiden beide type mensen dat dit soort handelingen hen een positief gevoel geeft.

“We zien dat mensen die het lot tarten of iets doen dat ongeluk zou brengen, denken dat zoiets onwaarschijnlijker wordt wanneer ze het afkloppen,” zegt Risen. “Dus het ritueel lijkt hen te helpen om hun zorgen te bezweren.”

Op die manier kan alleen al het besef van bijgelovigheid een zekere orde scheppen in een wereld van willekeurige en oncontroleerbare zorgen, aldus Rebecca Borah, professor in de Engelse taal aan de University of Cincinnati.

“Als je regeltjes hebt en je weet hoe je je eraan moet houden, lijkt alles veel gemakkelijker,” zei ze in 2014 in een interview met National Geographic. Op vrijdag de dertiende “gaan we die dag maar even niets engs doen of controleren we of er nog genoeg benzine in de auto zit en meer van dat soort dingen.”

“Sommige mensen blijven zelfs thuis – hoewel statistisch gezien de meeste ongelukken binnenshuis plaatsvinden, dus dat is misschien niet de beste strategie.”

Religieuze oorsprong?

Maar hoe is die angst voor vrijdag de 13e eigenlijk ontstaan?

Het is altijd lastig om de precieze oorsprong en ontwikkeling van een bijgeloof vast te stellen. Maar Stuart Vyse, professor in de psychologie aan het Connecticut College in New London, meent dat onze angst voor vrijdag de dertiende een religieuze oorsprong kan hebben en hetzij te maken heeft met de dertiende gast aan de tafel van het Laatste Avondmaal – Judas, de apostel die Jezus verraadde – hetzij met de kruisiging van Jezus op een vrijdag, traditioneel de ‘dag van de beul’.

De combinatie van dit soort associaties heeft geleid tot een “dubbel zo erge ongeluksdatum: het getal dertien dat op een toch al bedenkelijke dag valt,” legde Vyse in 2014 uit. Sommige Bijbelgeleerden menen bovendien dat Eva haar Adam op een vrijdag met de verboden vrucht in verzoeking bracht en dat Abel op een vrijdag de 13e door zijn broer Kaïn werd doodgeslagen.

Zwarte katten worden in veel Europese culturen als een voorbode van ongeluk gezien.

Vreemd genoeg lijkt Spanje aan dit kwaadaardige samengaan van een getal en een dag te zijn ontsnapt. Vrijdag de dertiende is daar geen reden tot ongerustheid, want de Spanjaarden beschouwen dinsdag de deritende als de gevaarlijkste datum van het jaar.

Andere experts vermoeden dat de oorsprong van deze vorm van ‘triskaidekafobie’ nog ouder is. Thomas Fernsler, wetenschappelijk medewerker politicologie aan het Mathematics and Science Education Resource Center van de University of Delaware in Newark, zei dat het getal dertien als iets negatiefs wordt gezien vanwege zijn positie na het getal twaalf.

Numerologen beschouwen het getal twaalf als ‘compleet’. Een jaar telt twaal maanden, de dierenriem heeft twaalf tekens, op de Olympus wonen twaalf goden, Hercules verrichte zijn twaalf werken, Israël had twaalf stammen en Jezus twaalf apostelen.

De associatie van het getal dertien met ongeluk “komt doordat het net voorbij de compleetheid is doorgeschoten. Het getal wordt instabiel of kronkelig,” zei hij in 2013.

De numerologie zou ook kunnen verklaren waarom Italianen geen probleem hebben met vrijdag de dertiende, maar met vrijdag de zeventiende. Het Romeinse cijfer XVII (17) kan door elkaar worden gehusseld tot het woord ‘VIXI’, Latijns voor ‘mijn leven is voorbij’.

Kostbaar toeval

Hoewel bijgeloven erg willekeurig zijn, is de angst voor ladders, zwarte katten of getallen die ongeluk brengen ongelooflijk hardnekkig.

“Als ze zich eenmaal in een cultuur hebben gevestigd, zijn we geneigd ons eraan te houden,” aldus Thomas Gilovich, professor in de psychologie aan de Cornell University in Ithaca, New York, in 2013. “Als je het negeert, voelt het alsof je het lot tart.”

Sommige mensen zetten hun tanden op elkaar en slaan zich door de dag heen, of het nu is omdat het niet anders kan of omdat ze zich niet willen laten kisten. Maar anderen pakken dingen op vrijdag de dertiende anders aan.

Zo zullen ze op die dag niet reizen, een huis kopen of geld investeren in die veelbelovende aandelen; al dit soort kleine beslissingen samen kunnen de economische activiteit aanzienlijk verminderen, aldus wijlen Donald Dossey, expert in de geschiedenis van de folklore en oprichter van het Stress Management Center and Phobia Institute, met wie National Geographic in 2013 sprak.

“Geschat wordt dat de Amerikaanse economie op deze dag 800 tot 900 miljoen dollar aan zakentransacties verliest, omdat mensen bijvoorbeeld niet willen vliegen of dingen willen doen die ze normaliter wel zouden doen,” zei hij.

Ironisch genoeg zouden mensen die zich door hun bijgelovige angsten laten leiden, weleens de kans kunnen missen om juist op die dag in een wat minder gevaarlijke wereld te leven: in een studie uit 2008 van het Nederlandse Centrum voor Verzekeringsstatistiek (CVS) werd onthuld dat er op vrijdag de dertiende juist minder verkeersongelukken plaatsvinden dan op andere vrijdagen. Ook het aantal gemelde branden en diefstallen ging omlaag, zo bleek uit de studie.

Gelukkig duurt vrijdag de dertiende maar een dag, en kunnen de meest bijgelovigen onder ons weer opgelucht ademhalen – tenminste tot de volgende vrijdag de dertiende...