De lessen van Jane Goodall

Jane Goodall, de beroemde primatoloog die inmiddels 85 is, reist de hele wereld rond met haar verhaal. ‘Tenzij je het hart van mensen bereikt, gaan ze niet veranderen.’

vrijdag, 13 december 2019,
Door Jorinde Vroonhof
Jane Goodall observeert chimpansees in het Gombe Stream National Park in Tanzania (1990).
Jane Goodall observeert chimpansees in het Gombe Stream National Park in Tanzania (1990).
Foto van MICHAEL NICHOLS, NAT GEO IMAGE COLLECTION

Op 6 december was Jane Goodall in Nederland en volgden wij haar live terwijl zij de jonge biologen van de Universiteit Utrecht toesprak. Dat Jane Goodall altijd al heeft gehouden van de handen uit de mouwen steken, blijkt wel uit haar legendarische ontdekkingen als primatoloog. Maar waar komt die ontembare passie vandaan om overal ter wereld haar verhaal te doen? National Geographic vroeg naar haar visie op de huidige wereld en haar schat aan projecten en ervaringen.

Wat vind je van de huidige staat van de wereld?

‘De situatie zoals die nu is, vind ik heel erg donker. Op politiek gebied, sociaal gezien, maar toch vooral op milieugebied. En heel veel mensen zijn aan het opgeven.

Toch denk ik dat er nog hoop is voor de planeet. Door de ongekende veerkracht van de natuur, buitengewone wetenschappelijke innovaties, de onuitputtelijke energie van mensen en vooral het ontembare karakter van de menselijke geest. Maar die hoop is er alleen als we allemaal samenkomen, nu op dit moment.’

Hoe inspireer jij mensen om die hoop te houden?

‘De belangrijkste boodschap die ik over wil brengen is dat elk individu een bijdrage kan leveren aan de planeet. Elke dag opnieuw kunnen mensen kiezen wat voor verschil ze maken.

Alleen mensen die in strenge armoede leven, kunnen dat niet. In die situatie maken ze de laatste boom dood om voedsel te verbouwen, of de laatste vis om hun gezin te kunnen voeden, en vragen ze zich niet af of hun acties het milieu beschadigen.

Op een rondreis om aandacht te vragen voor chimpansees in gevangenschap legt Jane Goodall contact met een chimpansee in de dierentuin van Brazzaville, de hoofdstad van Congo-Brazzaville.
Foto van MICHAEL NICHOLS, NAT GEO IMAGE COLLECTION

Maar de meeste mensen die ik aanspreek, kunnen wél keuzes maken. Die kunnen zeggen: ‘Is dit product wat ik nu koop schadelijk voor het milieu? Zijn er dieren voor mishandeld? Is het goedkoop door kinderarbeid?’ Als elk individu begint met ethische keuzes maken, zal de wereld veranderen.’

Waarom wil je juist aan jonge mensen jouw verhaal vertellen?

‘Omdat we de toekomst van jonge mensen volledig verknald hebben. We zijn al honderden jarig bezig hen hun toekomst te ontnemen. Veel van onze jonge mensen verliezen de hoop. Als dat zo is, kunnen we er net zo goed mee stoppen. Ik heb dus met ze te doen. Ik voel dat ik het aan ze verplicht ben, om wat mijn generatie en de generatie daarvoor heeft gedaan.’

Kan je wat meer vertellen over de projecten die jij hebt opgezet voor jonge mensen?

‘De zogenaamde Roots & Shoots projecten heb ik opgezet in meer dan 60 landen. De Roots & Shoots projecten gaan echt over je mouwen opstropen. Actie ondernemen. Bomen planten, afval verzamelen, brieven schrijven, vrijwilligerswerk doen.

Door deze groepen worden bij elkaar honderdduizenden bomen geplant op meerdere plekken in de wereld. Ik word vaak gevraagd naar mijn eigen ecologische voetafdruk omdat ik veel rondreis, maar deze bomen zijn meer dan genoeg om mijn kleine carbon footprint te absorberen. Soms moet ik nu eenmaal vliegen, want ik wil mijn boodschap nu naar buiten brengen.’

Je zou jongeren dus wel degelijk aansporen om erop uit te trekken en de wereld te zien?

‘Laatst las ik een mooi artikel over het feit dat vliegen ook goed kan zijn voor onze planeet. Ecotoeristen pakken het vliegtuig wanneer ze op vakantie gaan, naar Afrika of Latijns-Amerika of Azië bijvoorbeeld. Ze brengen een bezoek aan die prachtige natuur, bossen of andere gebieden die we nog hebben en dragen zo ook bij aan de nationale economie van een land.

Dat soort toeristen zorgen voor een stroom van geld, zorgen voor werk onder de lokale bevolking, of stimuleren bijvoorbeeld het opzetten van ecolodges. Dus reizen - mits op de juiste manier - kan natuurconservatie denk ik juist ook helpen.

Ik zou jonge mensen dus wel degelijk willen inspireren om erop uit te trekken. Als je backpackt, kan je reizen met een kleine ecologische voetprint en veel goeds betekenen door onderweg vrijwilligerswerk te doen. Terwijl jij helpt, leert de lokale bevolking hier weer van en die nemen dat weer mee terug.’

Wat vind je van andere jonge mensen op het huidige wereldtoneel, zoals Greta Thunberg?

‘Greta heeft veel gedaan om mensen bewust te maken van de huidige milieuproblemen. Maar waar ik mij aan stoor, is dat deze demonstraties zo makkelijk kunnen resulteren in geweld.

Ik wil geen demonstraties, maar actie. Daar gaan de Roots & Shoots groepen over. Ik wil dat jonge mensen een verschil maken in de wereld, niet door met spandoeken te zwaaien en met vingers te wijzen, maar doordat ze zelf daadwerkelijk iets doen. Dát vind ik inspirerend.’

Hoe kunnen wij – zonder demonstraties – duidelijk maken aan regeringen dat zij ook iets moeten doen?

‘Demonstraties ontstaan in eerste instantie omdat mensen boos zijn. De wereld is vandaag de dag zo ongebalanceerd. Een klein groepje rijke mensen heeft de wereld in zijn macht en het gat tussen arm en rijk wordt steeds groter. Dat klopt gewoon niet. Net als dat het niet klopt dat regeringen belastingvoordelen krijgen voor olie en gas, in plaats van voor gesubsidieerde groene energie. 

Ik denk dat de demonstraties dit wel degelijk duidelijk maken. Maar uiteindelijk win je niet door confronterend en agressief te zijn, dat zorgt alleen maar voor meer onenigheid.

Ik heb geen universeel antwoord op deze kwesties, ik weet alleen dat wij met de Roots & Shoots groepen een verandering teweeg willen brengen door leiders te zijn. En bovenal dat je een boodschap nodig hebt die raakt in het hart. Dat is de manier waarin ik geloof, want dat is de manier waarop ik altijd heb gewerkt.’

Zou jij zelfs het hart kunnen bereiken van de dominante mannen ‘op de top van de apenrots’?

‘Van sommigen wel, sommigen niet. Ik denk bijvoorbeeld niet dat ik ook maar enige invloed zou kunnen hebben op Donald Trump, zelfs al zouden we samen op een onbewoond eiland zitten. Maar er zijn ook veel leiders waar ik heel graag mee zou zitten om met ze te praten. 

Ik zou graag een keer gaan zitten met de paus. Ik zou graag een keer gaan zitten met de president van China. Ik zou met zoveel mensen graag een keer gaan zitten. Misschien zouden ze niet zoveel veranderen, maar ik denk dat ze wel zouden luisteren.

Een jonge chimpansee genaamd Flint steekt zijn armpje uit naar Jane Goodall in het Gombe Stream National Park, waar zij 26 jaar chimpansees bestudeerde.
Foto van HUGO VAN LAWICK, NAT GEO IMAGE COLLECTION

Mensen veranderen niet zomaar. Als ik met mijn vinger naar jou ga wijzen en ik zeg: ‘Doe nu dit!’, verandert er waarschijnlijk erg weinig. Mensen veranderen nu eenmaal niet op die manier. Ik leef al 85 jaar, en dit is mijn ervaring: tenzij je het hart van mensen bereikt, gaan ze niet veranderen.’

Kan je meer delen over die levenservaring?

‘Zo ben ik ook met de mensen in onderzoekslaboratoria gaan praten die chimpansees gebruikten als proefdieren. Moet je je voorstellen: chimpansees die leven in kooien van 1,5 bij 1,5 meter. Achter slot en grendel, terwijl chimpansees zo op ons lijken en biologisch gezien zeer verwant aan ons zijn.

Ik begon te praten met de mensen in die medische onderzoekscentra. De dierenrechtenbeweging wilde er niets van horen: ‘Hoe durf je met zulke mensen te gaan praten! Hoe kan je verwachten dat die zullen veranderen?’.

Ik had ze terecht kunnen wijzen en kunnen zeggen hoe wreed ze bezig waren, dat wat ze deden verachtelijk en onethisch was. Maar in plaats daarvan ben ik met ze gaan zitten en met ze gaan praten. Ik heb ze foto’s laten zien van Gombe, van hoe de chimpansees die ik jaren heb onderzocht daar leefden. Ik heb ze de kans gegeven om in hun eigen hart het verschil te zien. Zodat ze zelf konden realiseren dat wat ze deden verkeerd was.

Al deze chimpansees zijn nu overgebracht naar opvangcentra.’

Het Jane Goodall Instituut beschermt chimpansees en hun leefgebieden. Help mee en steun het werk van Jane Goodall op janegoodall.nl

lees verder

Jane Goodall: The Hope

Deze ingrijpende documentaire belicht Dr. Goodall's enorme nalatenschap van vier decennia die zij besteedde aan het transformeren van milieubewustzijn, dierenwelzijn en natuurbehoud door haar innovatieve benaderingen en hoe ze een wereldwijd icoon is geworden.

Jane Goodall – hoe een vrouw ons mensbeeld veranderde

Op haar 26ste was Jane al een legendarisch veldwerker en daarna zou ze haar onderzoeksresultaten altijd blijven verdedigen – ondanks twijfels van collega-onderzoekers.

Vintage foto’s van Jane Goodall, gemaakt door Emmy-winnende partner

Aan het begin van Jane’s carrière was de Nederlandse Van Lawick de man achter de camera. Hij bouwde een enorm foto- en filmarchief van haar werk op en nu wordt zijn bijdrage geëerd met een postume Emmy.
Lees meer