Nieuw meetsysteem voor kwetsbaarheid van tropische regenwouden

Onder auspiciën van de National Geographic Society heeft een team van topwetenschappers een nieuwe index opgesteld om te kunnen bepalen welke wouden het kwetsbaarst zijn en dringend beschermd moeten worden.

Gepubliceerd 28 jul. 2021 11:20 CEST
rainforest-vulnerability-index

Kale boomstammen verrijzen als littekens uit de bodem van een oerwoud in het Congobekken, nadat 850 hectare van het bos is gekapt om plaats te maken voor een palmolieplantage in het noordoosten van de Democratische Republiek Congo. Onderzoekers hebben nu een nieuwe index opgesteld waarmee nauwkeurig beoordeeld kan worden aan welke dreigingen de tropische regenwouden van de planeet zijn blootgesteld.

Foto van Samir Tounsi, AFP/Getty Images

Het gaat niet alleen om de groene jungle van het Amazonegebied.

Regenwouden in alle tropische regio’s van de wereld, van Indonesië tot Midden-Amerika en van Madagaskar tot de wouden langs de rivier de Mekong, worden geveld of platgebrand om plaats te maken voor akkerland, veehouderijen en palmolieplantages. Ze worden gekapt ten behoeve van de houtindustrie of gerooid voor de aanleg van wegen en andere projecten. Sinds de jaren negentig is mogelijk twintig procent van al het tropische regenwoud op aarde verdwenen, terwijl nog eens tien procent als gevolg van de klimaatverandering is beschadigd door hoge temperaturen, langere droogteseizoenen en vaker terugkerende droogteperioden.

Uit een analyse van ruim vijftig topwetenschappers en natuurbeschermers komt nu naar voren dat deze verandering vooral ten koste gaat van vochtige wouden met een rijke biodiversiteit. Overal in de tropen verliezen regenwouden hun capaciteit om koolstof op te slaan en water te recyclen en blijken ze kwetsbaarder voor een algehele verslechtering te zijn dan voorheen werd gedacht. Uitgaande van het voorspelde tempo van klimaatverandering en het escalerende landgebruik zouden wouden in de nabije toekomst zelfs een bron van CO2-uitstoot in de atmosfeer kunnen worden.

Sommige gebieden zijn aan snellere veranderingen onderhevig dan andere. Dit team van experts, dat met steun van Rolex door de National Geographic Society bijeen werd gebracht, combineerde veertig jaar aan satellietgegevens met observaties op de grond voor het opstellen van een ‘kwetsbaarheidsindex’. De wetenschappers willen de index de komende jaren gebruiken om vast te stellen welke stukken tropisch regenwoud het dringendst tegen verdere verslechtering beschermd moeten worden. Het onderzoek van het team is gisteren gepubliceerd in het tijdschrift One Earth.

Als tropische regenwouden te veel worden belast, kunnen bomen in grote gebieden ervan beginnen af te sterven of kan het hele woud een nieuwe vorm aannemen die eerder doet denken aan drogere, savanne-achtige bosgebieden met een veel verspreidere boomgroei. Daardoor zouden enkele van de soortenrijkste regio’s op aarde kunnen verdwijnen en ook de klimaatverandering verder versneld kunnen worden, aangezien intacte regenwouden enorme hoeveelheden kooldioxide uit de atmosfeer opnemen. Hoewel de overgang van bos- naar savanneland over het algemeen heel geleidelijk zou plaatsvinden, vrezen de wetenschappers dat sommige wouden – met name die in het Amazonegebied – heel snel een andere vorm zouden kunnen aannemen.

“Ik denk dat we allemaal van mening zijn dat het er niet goed uitziet,” zegt Kristofer Covey, ecoloog en biochemicus aan het Skidmore College en een van de auteurs van de nieuwe studie. “Het doel is om tropische wouden beter te begrijpen. Waar gaat het mis en hoe snel gebeurt dat? En waar en in hoeverre kunnen we die informatie gebruiken om voortaan betere beslissingen te nemen?”

Het team hoopt dat de nieuwe benadering als een alarmsysteem kan dienen om de schaarse middelen die voor de natuurbescherming worden ingezet op die wouden te richten die het hoogste risico lopen.

“Het publiek moet begrijpen dat het niet alleen om ontbossing gaat,” zegt hoofdauteur Sassan Saatchi, expert in de koolstofopslag van bossen aan het Jet Propulsion Laboratory van de NASA. “We zien een verandering in de manier waarop bossen fungeren. Rond het jaar 2000 hebben we een nieuw fenomeen zien opduiken. De invloed van de klimaatverandering begint zich te versnellen.”

Tropische natuurwetten 

De staat waarin tropische regenwouden verkeren, verschilt van continent tot continent. Zo worden Afrikaanse wouden vaker geteisterd door bosbranden dan andere regio’s, terwijl het regenwoud van het Amazonegebied meer last heeft van watertekorten dan Aziatische wouden. In het hele Amazonegebied neemt de productiviteit van het regenwoud af, terwijl die van het regenwoud van de Congo gelijk blijft en die van de tropische wouden in China zelfs toeneemt, mede dankzij omvangrijke programma’s voor herbebossing en het herstel van eerdere menselijke activiteiten.

De kwetsbaarheid van een regenwoud kan op verschillende manieren worden gemeten, maar in eerdere onderzoeken werd daarbij vooral gekeken naar kleine gebieden. Volgens Saatchi heeft dat onderzoekers en natuurbeschermers er vaak toe gebracht om herbebossing als prioriteit te zien.

Het nieuwe team maakte gebruik van satellietgegevens en andere modellen en metingen om inzicht te krijgen in oppervlaktetemperaturen, bovengrondse fotosynthese en productiviteit, en in veranderingen in de algehele soortenrijkdom en biodiversiteit. Ook onderzochten ze het verlies aan boombedekking door ontbossing en bosbranden, en veranderingen in het transport van koolstof en water tussen de vegetatie en de atmosfeer.

Dankzij het verzamelen van deze enorme hoeveelheden aan data konden de onderzoekers een zeer verfijnd en homogeen systeem creëren aan de hand waarvan ze de algehele gezondheid van tropische wouden konden beoordelen, een beetje zoals een arts iemands gezondheid checkt door zijn of haar gewicht, hartslag, bloeddruk en cholesterolspiegel te meten.

En zoals sommige mensen met hartproblemen en andere met luchtwegaandoeningen kampen, zo zijn “al deze wouden in verschillende tijdspannes aan verschillende belastingen blootgesteld,” zegt Katia Fernandes, expert op het gebied van bosbranden en droogte in het Amazonegebied aan de University of Arkansas en een van de auteurs van de nieuwe studie.

Zo wordt er in Azië momenteel meer schade aan bossen aangericht door veranderingen in het landgebruik dan door de klimaatverandering. Maar in Centraal-Afrika lopen het watertekort en de temperaturen sneller op dan in Azië. En voorlopig blijven de wouden rond de Congo grotendeels intact. Hoewel de klimaatverandering wel van enige invloed op de regio is (zo brengen veel boomsoorten in Gabon minder vruchten voort, wat betekent dat er minder voedsel voor de wilde fauna beschikbaar is), zijn de wouden hier grotendeels ontsnapt aan de wijdverbreide sterfte van bomen en neemt de vegetatie in het algemeen zelfs toe. Wetenschappers vermoeden dat deze wouden zich in de loop der tijden beter hebben aangepast aan droogteperioden, als gevolg van de lange geschiedenis van watertekorten in Afrika.

Tot dusver “ziet het er in de Congo redelijk goed uit, omdat de mensen er minder bossen rooien en de verdroging van de atmosfeer niet zo sterk is dat de bomen er afsterven. De drogere atmosfeer doet bomen zelfs sneller groeien, omdat er minder wolken zijn en er dus meer zonlicht op de bossen valt,” zegt Covey.

Voor het team was het geen verrassing dat de regio die in veel opzichten aan de meeste milieustress was blootgesteld, het Amazonegebied was.

Amazonegebied blijft in gevaar

“Zelfs vergeleken met de dreigingen waarmee andere tropische regenwouden in de wereld worden geconfronteerd, loopt het Amazonegebied bijzonder hoge risico’s,” zegt Covey. “Wijdverbreide ontbossing in combinatie met een snelle regionale klimaatverandering hebben in talloze meetbereiken een duidelijke uitwerking op het functioneren van ecosystemen.”

Met zijn gouden leeuwaapjes, kleurrijke vogelsoorten en reusachtige wespen is de biodiversiteit van het Amazonegebied ongeëvenaard. Hier leeft zo’n tien procent van alle soorten op aarde en meer dan twee miljoen soorten insecten. In de bomen en bodem van de regio ligt het equivalent van vier à vijf jaar aan de totale CO2-uitstoot van de mensheid opgeslagen, terwijl het regenwoud van het gebied grotendeels zijn eigen waterhuishouding creëert door het vocht dat vanaf de Atlantische Oceaan landinwaarts drijft in plantenwortels op te zuigen en via het bladerdak weer aan de atmosfeer af te geven. In dit regenwoud kan één enkele watermolecule vier- tot vijfmaal worden gerecycled.

Maar de ontbossing in het Amazonegebied bereikte in 2020 onder de Braziliaanse president Jair Bolsonaro het hoogste niveau in twaalf jaar. Snelgroeiende bomen die goed tegen de droogte kunnen, beginnen minder hoge bomen te verdringen die in vochtige omstandigheden gedijen. Regenval treedt steeds vaker op in plotselinge hoosbuien die overstromingen veroorzaken. Droogteperioden duren langer en komen vaker voor – in de laatste zestien jaar is de regio driemaal door zware droogten getroffen. Bosbranden worden steeds feller en het afsterven van bomen verloopt steeds sneller.

Dat alles was in 2017 voor twee onderzoekers aanleiding om te concluderen dat als de ontbossing van het Amazonegebied niet tot staan zou worden gebracht en het verbruik van fossielen brandstoffen niet aan banden zou worden gelegd, de verandering van de watercyclus in delen van het woud zou kunnen leiden tot een vicieuze cirkel die miljoenen bomen fataal zou worden en grote delen van het gebied in droog bosland zou veranderen. De beide onderzoekers meenden dat zo’n keerpunt zich al zou kunnen voordoen als niet meer dan twintig procent van het Amazonewoud zou zijn gekapt, wat ongeveer het percentage bos is dat inmiddels verloren is gegaan.

De beide onderzoekers – Thomas Lovejoy, professor aan de George Mason University en senior fellow van de United Nations Foundation, en Carlos Nobre, hoofdwetenschapper aan de Universidade de São Paulo – behoren nu tot de auteurs van de nieuwe studie.

Volgens Saatchi is het van doorslaggevend belang dat de ontbossing tot staan wordt gebracht – een uitdaging die zo zijn eigen complicaties met zich meebrengt. Maar zelfs als de ontbossing zou stoppen, zou dat niet genoeg zijn om de verslechtering van de tropische regenwouden op aarde tegen te houden. Volgens Saatchi is actieve herbebossing dringend noodzakelijk. “We weten nog steeds niet voldoende over de manier waarop het ecosysteem zal reageren,” zegt Saatchi. Of hoe snel dat zal gebeuren. “We moeten deze systemen restaureren.”

Door al deze problemen en opties bijeen te brengen hebben de wetenschappers nu voor het eerst een veel duidelijker – maar ook verontrustender – beeld van het Amazonegebied en andere tropische regenwouden kunnen schetsen. En hoewel hun werk grotendeels aansluit op hetgeen andere wetenschappers hebben voorspeld, “is het toch een zorgwekkender beeld, omdat het nóg plausibeler is,” zegt Nate McDowell, een bosecoloog en geowetenschapper van het Pacific Northwest National Laboratory die niet bij het nieuwe onderzoek was betrokken.

“Deze onderzoekers, en dan vooral de hoofdauteurs, staan bekend om hun uiterst zorgvuldig werkwijze,” zegt McDowell. “En zij schetsen nu een zeer alarmerend beeld: nu we de planeet hebben opgewarmd, bevinden sommige bosgebieden zich op de rand van een algehele verslechtering.”

“Het ecosysteem begint te vertragen,” zegt hij.

Toch is het niet te laat om er iets aan te doen. Saatchi’s team hoopt dat deze rigoureuze analyse mensen ervan zal overtuigen dat we deze belangrijke landschappen daadwerkelijk veranderen. Ook hopen ze dat hun nieuwe index gebruikt zal worden om toekomstige veranderingen in de gaten te houden – en daarmee middelen en maatregelen ter herstel van deze gebieden mogelijk te maken.

De National Geographic Society wijdt zich aan het belichten en beschermen van de pracht van onze wereld en heeft dit onderzoek gefinancierd. Lees meer over de steun van de Society aan National Geographic-onderzoekers die de belangrijkste en soortenrijkste landschappen op aarde bestuderen en inventariseren.

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

Lees meer

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

  • Gebruiksvoorwaarden
  • Privacyverklaring
  • Cookiebeleid
Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2017 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.