Zeelieden, zeemeerminnen en surfers van de Baskische kust

Hier in de Baai van Biskaje vind je vissersdorpen doordrenkt met eeuwenoude maritieme cultuur, bloeiende leefgebieden voor vogels en de beste golven van Europa.

Door Stephen Phelan
Gepubliceerd 17 aug. 2022 14:56 CEST
Zeelieden, zeemeerminnen en surfers van de Baskische kust
Hier in de Baai van Biskaje vind je vissersdorpen doordrenkt met eeuwenoude maritieme cultuur, bloeiende leefgebieden voor vogels en de beste golven van Europa.

Haar naam is Xixili. Ze lijkt erg op een nimf, of een sirene, of misschien een zeemeermin, hoewel haar staart eindigt in een paar eigenaardige eendenpoten. Daar zit ze, op de pier in Bermeo, ze kamt haar haar en kijkt uit over de Baai van Biskaje bovenop de gebeeldhouwde hoofden van drie vissers met open mond. Dit monumentaal standbeeld uit 1980 door José Luís Butron is het schoolvoorbeeld van een lamia–een dubbelzinnig, amfibisch wezen uit de waterrijke mythologie van het Baskische land.

Volgens de legende leefden de Iamia ooit langs deze kust, en landinwaarts naast de vele rivieren in de regio. De vallei net boven en achter Bermeo heet de vallei van Lamarian, misschien een angstig eerbetoon. Sommige verhalen vertellen over lamiak die lokale vissers hielpen, redden of zelfs met ze trouwden, zoals Xixili zelf zou hebben gedaan, terwijl anderen bekend stonden om het verleiden en lukraak verdrinken van zeelieden. In die zin is de lamia een perfecte metafoor voor de Cantabrische zee, die al generaties lang vissers in deze haven en andere in hun levensonderhoud voorziet maar ook voor hordes weduwen zorgt.

Mythische wezens genaamd lamiak (meermin-achtige wezens) zouden wachten op de rotsen bij de grotten van Ogoño, vergelijkbaar met die in de buurt van het dorp Elantxobe, om vissers te lokken en hen ofwel onsterfelijkheid of een waterige dood te geven.

Foto door Matthieu Paley

Veel van deze geschiedenis is gedocumenteerd in het Vissersmuseum, gevestigd in de 15e-eeuwse gotische Ercilla Toren, die uitsteekt boven de felgekleurde huizen van de oude stad. Er zijn modelschepen en je leert over de eeuwenoude geschiedenis van de Baskische scheepsbouw en visserij. Ontdekkingen uit de nabijgelegen grot van Santimamiñe (waar ook rondleidingen zijn) bestaan uit netten, benen haken en stenen pikken voor het loshalen van weekdieren van de rotsen te midden van een griezelige verzameling Paleolithische houtskooltekeningen.

In de vroege Renaissance hadden lokale zeevaarders een imperium opgebouwd met stevige houten schepen die de Atlantische Oceaan overstaken naar Canada voor kabeljauw.  Ferdinand Magellan had meer dan 30 Baskische bemanningsleden aan boord van zijn vijf schepen, plus drie Baskische schepen, toen hij begon aan zijn noodlottige reis rond de wereld in 1519. Juan Sebastián Elcano, kapitein op de Concepción, uit Getaria, en Juan de Acurio, bootsman op de Concepción uit Bermeo, waren een van de weinigen die het overleefden, en waren een van de eersten die de aardbol overvoeren. (Elcano nam het bevel van de expeditie en het enige overgebleven schip, de Victoria over, toen Magellan werd gedood).

Basken vissen al eeuwenlang langs deze kust en bouwden een imperium op met hun drijvende houten schepen. Ter ere van dit erfgoed, restaureren en bouwen scheepsbouwer Xabier Agote (op de foto) en zijn team schepen waarbij ze oude technieken toepassen.

Foto door Matthieu Paley

Al zijn de havens niet meer hetzelfde als 500 jaar geleden, er wordt voortdurend gewerkt aan de bescherming en het herstel van het landschap en het zeegezicht. Bermeo is nu het startpunt voor het uitgestrekte Urdaibai biosfeer reservaat, een getijdenzone waar de Oka rivier door een brede riviermonding omringd door bossen en draslanden, uitkomt in zee. Vroeger stond het drasland grotendeels droog, was beschadigd, en een ooit rijk ecosysteem ging achteruit, maar dijken en andere barrières zijn verwijderd zodat het water weer in de moerassen stroomt. Het gebied bruist weer van het leven - inheemse planten bloeien weer, en vogels komen terug.

"De biodiversiteit is enorm toegenomen, van rond de 100 tot zo’n 225 soorten," zegt Rowan Hardman, coördinator van de British Council die nauw samenwerkt met het vogelreservaat Urdaibai. De organisatie opende haar deuren als non-profit in 2012 en ontvangt nu bezoekers in een modern museum en observatieplatform met uitzicht op het moerasland. We zien vogels die we hier nog nooit gezien hebben. De zomertaling, de fuut, de visarend... Sommige soorten, zoals de tafeleend, broeden hier nu. 

Haar persoonlijke favoriet is de lepelaar. Ze zijn groot, wit en dramatisch, maar ook heel kalm en statisch. Ze slapen veel, of poetsen stilletjes hun veren. Ze geven weer hoe dit moeras een vredig toevluchtsoord voor hen is geworden. Het reservaat is een belangrijke plek voor lepelaars en andere trekvogels, zoals de paarse reiger, die hier een tussenstop maakt op weg of vanuit Afrika. Hardman komt van de zuidkust van Engeland en kent de verhalen over lamiak, maar zij heeft meer met lokale vogelgerelateerde mythen.

Ze zeggen dat zwaluwen geluk brengen, dus je moet hun nest nooit kapotmaken. Dat heeft ook een religieus element, denk ik, omdat de kleur van hun veren geassocieerd wordt met de Maagd Maria. Volgens de overlevering trokken de lamia zich terug uit dit gebied toen het christendom zich verspreidde omdat hun oren te gevoelig waren voor de echo van kerkklokken in de wildernis.

Datzelfde geluid bracht vissers geluk en troost. Tijdens de zomerfeesten, steken een stoet pelgrims uit Bermeo, Bakio of Arrieta de lange stenen brug naar San Juan de Gaztelugatxe over, en beklimmen de 241 treden (op één tree zou Johannes de Doper zijn voetafdruk hebben achtergelaten) en luiden de kerkklok bovenaan drie keer. Er wordt gezegd dat de klok geluk brengt en beschermt tegen het kwaad, en dan vooral de dappere mensen die op zee werken.

Bezoekers van het eiland San Juan de Gaztelugatxe beklimmen 241 treden om de klok van een kerk te luiden die gebouwd is op de plek waar eens een negende-eeuwse kluizenaarswoning stond. Drie keer luiden brengt geluk, maar vooral aan zeelieden.

Foto door Matthieu Paley

Een zekere vrolijke heidensheid is er nog steeds, maar dan vooral tijdens carnaval in het naburige Mundaka (makkelijk bereikbaar via een prachtig kustpad door de Lamarian vallei). Op die zondag in februari kleden de mannen van het dorp zich als Atorrak, in witte kanten lakens en kussenslopen geïnspireerd door de pikante legende van de vermomming van een overspelige. En de vrouwen worden lamiak: spookachtige figuren in zwarte jurken, witte pruiken en zwart-witte make-up.

"Het is altijd leuk" zegt lokale surfleraar Gaizka San Justo. "we drinken, eten, en zingen de hele dag". San Justo's vader is visser en hij is opgevoed met verhalen over de lamiak. In zijn ervaring zijn surfers net zo bijgelovig als een kapitein van een trawler, maar kosmisch vereren en vrezen ze de zee op een andere manier.

Als wij naar de zee kijken, willen we altijd de grote golf. En de visser wil dat niet. Toevallig is het surfen in Mundaka van wereldklasse, de interactie van het getij met de stroming in de rivier zorgt voor bijna optimale condities. Toen het dreggen door ontwikkelaars het zand- en waterniveau begon te beïnvloeden, slaagde een campagne geleid door de Surf & Natuur Alliantie erin de activiteiten tegen te houden, en wettelijke bescherming te krijgen voor de links brekende golf als onderdeel van Urdaibai Biosphere in 2016. Nu is de golf weer op volle sterkte, zegt San Justo, als "een van de beste "lefts" in Europa".

"Hij is heel krachtig, vormt een uitstekende barrel, en het is een hele lange golf waar je wel 1,5 minuut op kunt surfen." Niet als je een beginner bent, geeft hij toe, hoewel hij het je graag leert op zijn surfschool Mundaka Barra. Of je kunt een boot huren en de andere kant op varen, voorbij de branding naar de Golf van Biskaje, om te vissen op zeebaars of tonijn langs de zilverkleurige routes die Baskische zeelieden al eeuwenlang volgen.

Vind hier meer Spaanse legendes.

Lees meer

Dit vindt u misschien ook interessant

Reizen
Legendes van Spanje
Reizen
Zeelieden, zeemeerminnen en surfers van de Baskische kust
Reizen
Avonturen in het land der reuzen
Reizen
Mysteries van een middeleeuws koninkrijk
Reizen
Avonturen in het land der reuzen

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2021 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.