Ruimte

Alles wat je moet weten over de zomerzonnewende

Waarom de zomer op het noordelijk halfrond officieel begint op de langste dag van het jaar.donderdag 9 november 2017

Door Hannah Lang, Ker Than
Mensen vieren de zomerzonnewende bij het megalithische observatorium Kokino bij de Macedonische stad Kumanovo op 21 juni 2016.

Het hele jaar door lonkt de zomer, met zijn belofte van zwembaden, ijskarretjes en luieren in de schaduw. Op het noordelijk halfrond begint de zomer officieel op 20 of 21 juni, afhankelijk van waar je woont, met de komst van de zomerzonnewende.

Maar was is een zonnewende nou eigenlijk? Het verschijnsel wordt veroorzaakt door het feit dat de noord-zuid-as van de aarde in een hoek van 23,4 graden richting de zon helt. Door die schuine stand krijgen verschillende regio’s gedurende de jaarlijkse baan van de aarde om de zon steeds een verschillende hoeveelheid zonlicht.

Tijdens de zonnewende in juni staat de Noordpool meer naar de zon gericht dan op welke andere dag van het jaar dan ook.

Dat betekent dat het noordelijk halfrond tijdens de zomerzonnewende de langste dag en de kortste nacht van het jaar beleeft. (Het omgekeerde is het geval op het zuidelijk halfrond. Daar vindt in juni de winterzonnewende plaats, en is het de kortste dag van het jaar.)

Lees verder voor meer interessante wetenswaardigheden over de zomerzonnewende.

bekijk galerij

Meer zonlicht betekent niet meer warmte

Tijdens de zomerzonnewende is er op het noordelijk halfrond meer zonlicht dan op elke andere dag van het jaar. Maar dat betekent niet dat de eerste dag van de zomer ook de warmste is.

De oceanen en atmosfeer werken als een soort warmteputten, die de zonnestralen absorberen en in de loop van de tijd de warmte weer afgeven. Hoewel de aarde tijdens de zomerzonnewende veel zonlicht absorbeert, duurt het enige weken voordat dit echt vrijkomt. Daarom zijn de warmste dagen vaak in juli en augustus.

“Denk maar aan een oven, het duurt best lang voordat die warm is,” zegt Robert Howell, die als astronoom werkt aan de Amerikaanse University of Wyoming.“En als je hem weer uitzet, duurt het ook een poosje voordat hij is afgekoeld. Zo gaat het ook met de aarde.”

El Castillo, de belangrijkste piramide van de voormalige Maya-stad Chichén Itzá in Mexico, is zo gebouwd dat de scheidslijn tussen de schaduwkant en de zonkant het bouwwerk precies in tweeën deelt tijdens de zomerzonnewende.

De aarde staat niet dichter bij de zon

Een andere veelgehoorde misvatting is dat de aarde in de zomer – en vooral tijdens de zomerzonnewende – dichter bij de zon staat dan in de rest van het jaar, vertelt astronoom Mark Hammergren van het Adler Planetarium in Chicago.

In werkelijkheid heeft de schuine stand van de aarde meer invloed op de seizoenen dan de afstand tussen onze planeet en de zon.

“Tijdens de zomer op het noordelijk halfrond staan we in feite het verst van de zon af,” legt Hammergren uit.

Deelnemers vieren Ivan Kupala-dag, een aan de zomerzonnewende gekoppelde feestdag in de Russische stad Veliki Novgorod.

De zonnewende was van oudsher aanleiding voor allerlei vieringen

In allerlei culturen was de zomerzonnewende of ‘midzomer’ een bekend verschijnsel, dat vaak ook werd gevierd. De Egyptenaren bouwden de piramiden van Gizeh zodat de zon, gezien vanaf de Sfinx, precies tussen twee piramiden ondergaat tijdens de zomerzonnewende.

De Zuid-Amerikaanse Inca's vierden de winterzonnewende met een ceremonie genaamd Inti Raymi. Daarbij werden voedsel en dieren geofferd en mogelijk zelfs mensen.

Archeologen ontdekten in een lang overwoekerde Maya-stad in Guatemala ook de overblijfselen van een astronomisch observatorium, met gebouwen die in lijn waren gebouwd met de zon tijdens de zonnewendes. Bij dergelijke gebeurtenissen kwam de bevolking van de stad naar het observatorium om toe te kijken hoe hun koning heer en meester leek te zijn over de hemel.

Maar misschien is Stonehenge in het Verenigd Koninkrijk nog wel de bekendste plek, die al zo'n vijfduizend jaar wordt geassocieerd met zonnewendes.

Toeschouwers die midden in de cirkel van rechtopstaande stenen staan, kunnen de zon tijdens de zomerzonnewende precies boven de Heel Stone zien opgaan. Die staat net iets buiten de ring.

Een dansende en feestvierende menigte tijdens het Patum de Berga-festival in Spanje. Dit christelijke feest heeft zijn wortels in de heidense viering van de zomerzonnewende.

Sommigen houden de traditie in ere

Maar voor veel moderne culturen, en met name voor Amerikanen, zijn zonnewendes en equinoxen niet meer van belang.

“De mensen die echt regelmatig letten op wat er in de natuur gebeurt in Amerika, zijn de neopaganisten en de boeren. Voor die laatste groep is het van belang vanwege de teelt- en oogstseizoenen,” aldus Jarita Holbrook, een voormalig cultureel astronoom aan de University of Arizona in de Amerikaanse stad Tucson.

Maar dat geldt niet voor de stad Fairbanks in Alaska, waar de zomerzonnewende al 109 jaar lang wordt gevierd met een nachtelijke honkbalwedstrijd.

In 1906 werd de eerste Midnight Sun Game georganiseerd. Het begon als een weddenschap tussen twee plaatselijke cafés, nadat een grote brand had huisgehouden in het centrum van Fairbanks, vertelt Tom Dennis. Hij is de general manager van honkbalteam Alaska Goldpanners, waar de wedstrijd sinds 1960 wordt gehouden.

Elk jaar wordt een ander team, vaak uit een andere staat, uitgenodigd om mee te doen aan het symbolische evenement.

De wedstrijd begint meestal om half elf ‘s avonds en gaat vaak door tot een uur of twee ‘s nachts. In Fairbanks, dat maar zo’n 250 kilometer ten zuiden van de Noordpoolcirkel ligt, is het in de zomer maximaal 22,5 uur per dag licht, legt Dennis uit. Ten noorden van de Noordpoolcirkel gaat de zon niet op of onder, maar blijft die de hele dag boven de horizon.

“We hebben geen cafeïne nodig”, zegt hij, “wij hebben zonlicht.”

De ondergaande zon bij de ruïnes van Stonehenge. Tijdens de zomerzonnewende gaat de zon op boven de Heel Stone, die net buiten de belangrijkste ring stenen staat.

lees verder

Dit is waarom je Stonehenge wilt zien tijdens de zomerzonnewende

Wanneer de zon opkomt op 21 juni, de langste dag van het jaar, verzamelen duizenden mensen zich bij Stonehenge om de zonnewende te vieren. 
Lees meer