Ruimte

Hoogtepunt van de Geminiden en meer hemelshows die je niet mag missen in december

Wie deze maand omhoogkijkt, kan de maan een paar spectaculaire bezoekjes zien maken en getuige zijn van de zonnewende. dinsdag, 4 december 2018

Door Andrew Fazekas

De feestelijke decembermaand heeft voor sterrenkijkers over de hele wereld de nodige hemelse cadeautjes in petto, zoals een flinke hoeveelheid kometen, de maan die langsgaat bij vijf bijzondere buren, twee meteorenzwermen en natuurlijk de zonnewende.

Dus veeg het stof van je verrekijker en bereid je voor op een aantal nachtelijke avonturen, deze maand.

Keuze uit kometen - begin december

Op 7 november ontdekten drie amateurastronomen onafhankelijk van elkaar een snel helderder wordende komeet, die inmiddels ‘C/2018 V1 Machholz-Fujikawa-Iwamoto’ is gedoopt. De bezoeker laat gas en stof achter op zijn reis naar de zon vanaf de Oortwolk. Dit is een raadselachtige verzameling van ijzig puin aan de uiterste randen van ons zonnestelsel.

Volgens de huidige voorspelling wordt de komeet steeds helderder, en bereikt deze een magnitude van 5 in de eerste week van december. Dat houdt in dat hij met een verrekijker gemakkelijk te zien is. Maar het valt misschien nog niet mee om hem te vinden, omdat hij niet lang na zonsondergang al ondergaat aan de westelijke horizon.

Gelukkig krijgen sterrenkijkers deze maand de zeldzame kans om nog een tweede komeet te betrappen. Deze staat bekend als 46P/Wirtanen en is waarschijnlijk gemakkelijker te vinden. Deze enorme bal van ijs en steen schiet elke zes jaar door het binnenste deel van het zonnestelsel. Op 12 december bereikt hij het punt waarop hij het dichtst bij de zon staat. Volgens de voorspellingen is hij op dat moment waarschijnlijk helder genoeg om net met het blote oog te zien te zijn.

Deze komeet beweegt zich in de eerste helft van de maand door het zwakke sterrenbeeld Eridanus. Dit sterrenbeeld, vernoemd naar de legendarische rivier de Eridanos uit de oudheid, is in de late nacht de directe buurman van de veel fellere Stier. Wees er op tijd bij als je de indringer wilt bekijken, want hij wordt waarschijnlijk snel zwakker in de tweede helft van december.

De maan gaat op bezoek bij een hemels duo – 2-4 december

Vroege vogels kunnen in het zuidoosten een helder tweetal zien: de planeet Venus en de ster Spica. De maansikkel voegt zich in de eerste week van de maand bij dit felle duo, waardoor een oogverblindende driehoek ontstaat aan de nachtelijke hemel.

Saturnus bij de maan - 8 december

Wie wel zin heeft in een uitdaging, probeert in deze nacht de maansikkel heel laag aan de westelijke hemel te zien naast de op een ster lijkende Saturnus. Het kosmische paar is met een verrekijker het best te zien in de schemer, zo'n half uur na de plaatselijke zonsondergang.

Hoogtepunt van meteorenzwerm Geminiden – 13 december

Vanaf de late avond tot de vroeg ochtend is in het noordoosten het hoogtepunt te zien van de jaarlijkse meteorenzwerm Geminiden. De show is het best te bewonderen op het platteland, ver van het licht van de stad.

Bij de meeste meteorenzwermen zijn de deeltjes die door de dampkring schieten afkomstig van een komeet. Maar de oorsprong van de Geminiden is een vreemde planetoïde met de naam Phaethon, die zich lijkt te gedragen als een komeet. De aarde komt het meest dichte deel van de puinsliert van de planetoïde tegen in de nacht van 13 december. En omdat de maansikkel al lang onder is voordat de zwerm zijn hoogtepunt bereikt, wordt verwacht dat de Geminiden dit jaar op hun piek goed zijn voor zo'n dertig tot zestig vallende sterren per uur.

De maan staat bij Mars – 14 december

Kijk bij het vallen van de avond hoe de maan prachtig bij de roodachtige planeet Mars staat. De hemellichamen gaan gezamenlijk voor middernacht onder in het westen.

Zonnewende – 21 december

Op 21 december bereikt de zon om precies 23:23 uur Nederlandse tijd zijn laagste punt aan de hemel in 2018, waardoor dit op het noordelijk halfrond de kortste dag van het jaar is, ofwel de winterwende. Voor mensen op het zuidelijk halfrond staat de zon op zijn hoogst, is het de langste dag van het jaar en is het dus de zomerwende.

Doordat de aardas schuin staat ten opzichte van de zon, ontvangen de verschillende planeethelften soms meer, en dan weer minder zonlicht tijdens de baan van de wereld rond de ster. Wanneer het noordelijk halfrond enigszins is weggebogen van de zon, is het daar winter, terwijl mensen op het zuidelijk halfrond volop van de zomer genieten. De precieze datum en tijd van de zonnewende verandert van jaar tot jaar een beetje, maar deze vindt meestal rond 21 december plaats.

Hoogtepunt van meteorenzwerm Ursiden – 22 december

Tijdens de piek van de Ursiden kun je in de vroege ochtend van 22 december een kleine meteorenzwerm zien. De aarde komt tussen 17 en 23 december puin tegen dat afkomstig is van de komeet 8P/Tuttle. Het lijkt dan of er meteoren tevoorschijn schieten uit het gedeelte van de hemel vlak boven de ‘‘opscheplepel’ die onderdeel uitmaakt van het sterrenbeeld waaraan de zwerm zijn naam dankt, Ursa Minor oftewel Kleine Beer.

Hoewel de Ursiden gemiddeld ongeveer goed zijn voor tien tot vijftien vallende sterren per uur, komt het wel eens voor dat er tijdens hun piek dertig meteoren of meer per uur te zien zijn.

Maan bij Praesepe - 24 december

Wie op Kerstavond omhoogkijkt, ziet de bijna volle maan in de buurt bij de open sterrenhoop Praesepe in het sterrenbeeld Cancer oftewel Kreeft. Het cluster, dat goed te zien is voor toeschouwers met een verrekijker, bestaat uit meer dan duizend sterren die op zo'n 577 lichtjaar afstand van ons staan.

De maan op bezoek bij de maagd – 30-31 december

Op de laatste twee dagen van 2018 is bij zonsopgang hoog aan de zuidelijke hemel te zien hoe de prachtige maansikkel langs de heldere, juweelachtige ster Spica glijdt. Het licht van dit stellaire baken is opvallend blauwwit van kleur. Het is de helderste ster van het sterrenbeeld Virgo, of Maagd, het grootste sterrenbeeld dat aan de hemel te vinden is. 

Andrew Fazekas, de Night Sky Guy, is de auteur van Star Trek: The Official Guide to Our Universe. Volg hem op Twitter en Facebook.

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op nationalgeographic.com. 

Lees meer over de ruimte. 

Lees meer