Geschiedenis en Cultuur

Teken die op dinosauriërs leefden in barnsteen ontdekt

Tot de minuscule fossielen uit het Krijt die in barnsteen bewaard zijn gebleven, behoort een parasiet die zich vol dinosauriërbloed had gezogen toen hij stierf.Friday, December 15, 2017

Door John Pickrell

Met bloed gevulde parasieten die in barnsteen zijn ontdekt, spreken al sinds de jaren negentig van de vorige eeuw tot de verbeelding, toen de tot leven gewekte dinosauriërs van Jurassic Park uit de romans van Michael Crichton op het witte doek verschenen. Nu hebben wetenschappers de echte parasieten gevonden: in stukjes Birmese barnsteen zijn teken aangetroffen die 99 miljoen jaar geleden het bloed van gevederde dinosauriërs dronken.

Een van de parasieten zit verstrikt in wat een dinosauriërveer zou kunnen zijn, die op zijn beurt in een brok barnsteen is ingesloten. Een andere parasiet werd ontdekt in een stuk barnsteen uit dezelfde regio en was tot achtmaal zijn normale gewicht opgezwollen, wat erop wijst dat het diertje zich kort voor zijn dood had volgezogen met bloed.

Het bewaard gebleven verenkleed behoorde vermoedelijk tot hetzij een gevederde dinosauriër hetzij een primitieve vogel uit de groep die Enantiornithes wordt genoemd. Deze vroege en wijdverspreide vogels hadden nog steeds kleine tandjes in hun snavel en stierven 66 miljoen jaar geleden samen met de andere dinosauriërs uit.

bekijk galerij

“We kunnen de gastheer nog niet precies vaststellen,” zegt Ricardo Pérez-de la Fuente, medeauteur van de studie en paleo-entomoloog van het Oxford University Museum of Natural History. “Maar we kunnen wel de moderne vogels uitsluiten, omdat die pas 25 miljoen jaar na de vorming van dit stukje Birmese barnsteen op het toneel verschenen.”

De ontdekking, die deze week in het tijdschrift Nature Communications is gepubliceerd, is het eerste directe bewijs dat ook dieren in een ver verleden werden belaagd door parasieten als teken en luizen. De minuscule plaaggeesten zouden waarschijnlijk hebben geleefd op alle gevederde dieren in de wouden van het Krijt in wat nu Myanmar (Birma) is, waar de hars waaruit barnsteen wordt gevormd, volop aanwezig was.

“De meeste wilde dieren zijn bezaaid met parasieten en het lijkt erop dat de niche voor bloedzuigers al in een vroeg evolutionair stadium van de gewervelde landdieren is ingenomen,” zegt Jingmai O’Connor, professor aan het Instituut voor de Paleontologie en Paleoantropologie van Gewervelde Dieren in Beijing. In de vele fossielen van gevederde dinosauriërs en vogels die in het noordoosten van China zijn gevonden, hebben zij en haar collega’s gezocht naar parasieten, maar tot nu toe hebben ze die niet aangetroffen.

“Ondanks de uitmuntende staat van conservering van de veren valt de hoeveelheid details in het niet bij de recente ontdekkingen in Myanmar,” zegt ze.

Ryan McKellar, expert op het gebied van barnsteenfossielen van het Royal Saskatchewan Museum in Canada, zegt dat de teken een belangrijk bewijs vormen voor het bestaan van dit soort ecologische relaties in het Krijt. “We zien dat een teek in hetzelfde stuk barnsteen bewaard is gebleven als een veer, en dat is een concreet voorbeeld van een ecologische relatie. Eerdere aanwijzingen voor zulke relaties waren hooguit speculatief.”

Fragiele moleculen

In de Hukawng-vallei in het uiterste noorden van Myanmar is in de afgelopen jaren een hele reeks prachtige barnsteenfossielen gevonden, waaronder die van hagedissen, bloemen, insecten, vleugels van vogels en – misschien het meest spectaculair – van de gevederde staart van een kleine dinosauriër en de volledige resten van een kuiken uit de Enantiornithes-groep van vogels.

Vóór deze ontdekking waren de oudste tot nu toe gevonden teken in Birmese barnsteen uit dezelfde periode ontdekt. Maar uit computeranalyses van het DNA van moderne teken, waarbij gebruik is gemaakt van een techniek genaamd ‘moleculaire klok-datering’, blijkt dat deze groep parasieten tussen de 200 en 300 miljoen jaar geleden ten tonele verscheen.

De vijf gefossiliseerde teken die de wetenschappers in dit onderzoek hebben bestudeerd, werden ontdekt in vier stukken barnsteen die door privéverzamelaars werden geschonken aan het American Museum of Natural History in New York en het Carnegie Museum of Natural History in Pittsburgh.

Een van de teken wordt beschreven als een nieuwe soort, Deinocroton draculi. Deze teek had zich kort voor zijn dood volledig volgezogen met bloed en was sterk opgezwollen. Helaas voor Jurassic Park-liefhebbers is de kans dat intact dinosauriër-DNA aan dit bloed kan worden onttrokken, vrijwel nihil. De teek is vlak onder het oppervlak van het stuk barnsteen bewaard gebleven en werd bovendien niet volledig door de boomhars ingesloten, zodat het fossiel niet compleet is.

De onderzoekers zochten naar chemische bewijzen van ijzer in eventueel bewaard gebleven bloedsporen, maar ze werden niet veel wijzer omdat in dit soort fossielen ook veel ijzer voorkomt in minerale vervuilingen.

DNA is een zeer fragiel molecuul en blijft in zulke oude fossielen zeer waarschijnlijk niet behouden, zegt Pérez-de la Fuente. Volgens hem zijn de omstandigheden waaronder de dieren in de barnsteen zijn gefossiliseerd, zoals extreme uitdroging en grote temperatuurveranderingen, rampzalig voor het behoud van het DNA.

Maar de wetenschappers zijn wel degelijk opgetogen over deze vondsten, omdat ze ook een nieuwe parasiet hebben ontdekt. Naast de teken vond het team de microscopische haartjes van de larven van spekkevers, beestjes die ook tegenwoordig vaak in vogelnesten leven.

“Een bijzonder kenmerk van barnsteen is dat de hars het vermogen heeft minuscule stukjes uit de omgeving vrijwel onaangetast in te sluiten,” zegt Pérez-de la Fuente. Op basis van het ingesloten materiaal denkt het team dat deze fossielen harde bewijzen leveren voor het nestgedrag van de gastheren.

“Op onze teken zitten de haartjes van keverlarven geplakt, dus moeten ze het nest van de gastheer hebben bezocht voordat ze voor eeuwig in de hars werden ingesloten.”

Volgens McKellar laten de resultaten zien “hoe veel je eigenlijk kunt opmaken uit soorten die bewaard zijn gebleven in een mate van detail die door barnsteen wordt vastgelegd.”

Volg John Pickrell op Twitter.