Geschiedenis en Cultuur

Vernuftige metaalbewerking en waterleiding gevonden op oud-Grieks eiland

Duizenden jaren geleden was het Griekse eiland Keros een bruisende metropool.dinsdag 23 januari 2018

Door Elaina Zachos

Aan het begin van de Cycladische bronstijd verrees een glanzend witte nederzetting uit de Egeïsche Zee: een complex van terrassen en huizen dat uit meer dan 1000 ton aan geïmporteerde witte steen was opgetrokken en bijna het gehele schiereilandje Daskalio besloeg, dat destijds was verbonden met het Griekse eiland Keros.

Duizenden jaren later is Keros een onbewoonde en beschermde archeologische vindplaats. Het rotseilandje Daskalio wordt bedreigd door de tand des tijds en de stijgende zeespiegel, maar bij recente opgravingen is een team van onderzoekers uit verschillende landen doorgedrongen tot het glorieuze maar raadselachtige verleden van de nederzetting.

“Het moet absoluut indrukwekkend zijn geweest als je de nederzetting vanaf zee naderde,” zegt Michael Boyd, een van de opgravingsleiders. “Het eilandje zelf is op vrij grote afstand zichtbaar.”

Geavanceerde beschaving

Archeologen weten al langer dat er 4500 jaar geleden riten op Keros werden gehouden. Bij opgravingen in het verleden werden een heiligdom en duizenden marmeren beeldjes blootgelegd. Experts denken dat deze voorwerpen elders waren gemaakt en doelbewust kapot werden geslagen en daarna naar het eiland werden gebracht om te worden begraven.

Het heiligdom, de oudste vindplaats op Keros die tot nu toe is opgegraven, werd waarschijnlijk bezocht door pelgrims van naburige eilanden, zegt Boyd. De bezoekers brachten ook voedsel, metaal, het vulkanische glas obsidiaan en andere grondstoffen mee. In de loop der tijd groeide Keros uit tot een geavanceerde metropool, met vaardige metaalbewerkers en bouwmeesters. Daskalio is de grootste Cycladische nederzetting die tot nu toe is ontdekt.

“Alles lijkt kort na de bouw van het heiligdom te zijn ontstaan,” zegt Boyd, fellow van de vakgroep archeologie van de University of Cambridge. Collega-opgravingsleider Colin Renfrew is een National Geographic-onderzoeker.

Gewapend met iPads, een digitaal opgravingssysteem en een beurs van de National Geographic Society, lokaliseerde het team een complex stelsel van waterleidingen onder de trappen en in de muren van de stad. Daaruit blijkt dat de eilandbewoners hun bouwwerken zorgvuldig planden en bouwden; het geavanceerde afvoersysteem is duizend jaar ouder dan welk ander systeem dan ook dat tot nu toe is gevonden. Uit toekomstig onderzoek moet blijken of de waterleidingen waren bestemd voor drinkwater of afvalwater. 

Het uitsmelten en bewerken van metalen was in deze eilandcultuur algemeen gebruikelijk en het team van archeologen vond tijdens de opgravingen twee metaalwerkplaatsen. De ene was gevuld met afvalmateriaal en objecten als een loden bijl, gietmallen voor koperen dolken en tientallen potscherven die met koper waren bekleed, waaronder een stuk dat als onderdeel voor een paar blaasbalgen moet hebben gediend. In de tweede werkplaats vond men een intacte smeltoven van klei, die dit jaar zal worden uitgegraven.

De ontdekking van sporen van metaalbewerking en ingenieurswerk op het eiland betekent dat dit een uitzonderlijk complexe samenleving was. Onderzoekers weten dat metaalbewerking rond het derde millennium v.Chr. al wijdverbreid was, maar de vernieuwende technologie van deze cultuur was waarschijnlijk uniek. 

“We hebben vermoedelijk te maken met het soort expertise dat niet wijdverbreid was,” zegt Boyd.

Importeurs

Volgens Boyd zijn er op Keros geen natuurlijke hulpbronnen, afgezien van wat marmer van lage kwaliteit. Op het eiland bevond zich een waterbron, maar veehouderij zou hier lastig zijn geweest, terwijl grootschalige landbouw – die nodig zou zijn geweest om het dichtbevolkte eiland te voeden – vrijwel onmogelijk was.

Alle grondstoffen en producten die op het eiland zijn gevonden, moeten zijn geïmporteerd. De tonnen aan witte steen die voor de monumentale nederzetting zijn gebruikt, zijn waarschijnlijk aangevoerd vanaf het naburige eiland Naxos, op een kleine tien kilometer afstand. Hoewel Daskalio een piramidevormig uitsteeksel in zee is, moeten de terrassen die door deze beschaving werden aangelegd, de nederzetting een nog monumentaler aanblik hebben gegeven.

Ook de materialen voor de metaalwerkplaatsen moeten zijn geïmporteerd, omdat er op Keros geen ertslagen voorkomen. Zelfs het voedsel werd ingevoerd, zegt Evi Margaritis van The Cyprus Institute (CyI). In bodemmonsters vonden de archeologen sporen van gedroogde zaden, druiven, olijven, vijgen, amandelen en granen als tarwe en gerst. Deze sporen kunnen wijzen op een geleidelijke ontwikkeling in de aanvoer van landbouwproducten.

De bodem wordt nog steeds onderzocht en de archeologen hopen er ook verbrand hout of verbrande zaden, plantenresten en beenderen van vissen en dieren in te vinden. Verdere tests op potscherven en molenstenen zouden aanwijzingen kunnen opleveren voor de voedselproductie en -consumptie op het eiland.

bekijk galerij

Blijvend erfgoed

Door zijn vele inwoners en weelde aan geïmporteerde goederen moet het eiland een belangrijke en centrale rol in de Cycladische eilandbeschaving hebben gespeeld.

“Het ziet er allemaal zeer kosmopolitisch en internationaal uit,” zegt Boyd.

Dit jaar zal het team zijn werk op Keros afsluiten. Het opgravingsseizoen begint in september, wanneer ze proefgeulen op Daskalio zullen onderzoeken op mogelijke onderlinge verbanden tussen bouwwerken. Boyd hoopt dat ze onderin de geulen op vloeren zullen stuiten, waaruit ze zouden kunnen opmaken welke activiteiten daar plaatsvonden. Ook zou het team meer te weten kunnen komen over vroegere bouwfases van de fundamenten.

Maar volgens Boyd blijft één vraag voorlopig onbeantwoord. “Wat gebeurde er in de beginperiode van het heiligdom?”