Wetenschap

Standbeeld voor ebola: inzichten van een virusjager

Guido van der Groen, oud-hoofd microbiologie van het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen (ITG), is een van de ontdekkers van het ebolavirus. In het boek ‘In het spoor van ebola’ beschrijft hij zijn leven als virusjager.vrijdag 5 juli 2019

Door Jamie Schemkes
Foto's Van Pete Muller
In 2014 brak in West-Afrika een epidemie van ebola uit.

"Dinsdag 5 oktober 1976 – In het ITG sterft een tweede muis. Dat het inderdaad om een bijzonder dodelijk virus gaat, wordt met de dag waarschijnlijker. Het moet gezegd: een viroloog wordt daar opgewonden van. Die kick is niet oneerbiedig en staat los van wat in het veld gebeurt. Het is gewoon het gevolg van de zeldzame gelegenheid waarbij je als wetenschapper misschien het verschil kunt maken in een belangrijk aspect van je vak." – Guido van der Groen

Van der Groen (1942) heeft dat verschil inderdaad kunnen maken. Het is 29 september 1976 wanneer er in het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen, waar de emeritus hoogleraar virologie op dat moment als onderzoeker werkzaam is, een speciaal pakketje uit Zaïre (nu de Democratische Republiek Congo) wordt bezorgd. “De piloot die de vlucht vanuit Zaïre uitvoerde, kwam het pakketje zelf naar ons laboratorium brengen”, aldus van der Groen. Er blijken bloedmonsters in te zitten van een onbekende epidemie, afgenomen bij een overleden Belgische missiezuster in Zaïre. In het Midden-Afrikaanse land staat men voor een raadsel, en het ITG wordt gevraagd het bloed te onderzoeken. 

Er volgen dagen van onderzoek en uiteindelijk de ontdekking van een tot dan toe onbekende ziekte, die later bekend zou worden als ebola. In de herfst van 1976 reist Van der Groen met een internationale groep onderzoekers af naar het dorp waar de epidemie zich manifesteert. Hier is hij getuige van de eerste uitbraak, waarbij in totaal 280 mensen overlijden. Bijna veertig jaar later zaait het virus opnieuw paniek, maar nu in West-Afrika. In al die tijd heeft Van der Groen de ontwikkeling van het virus op de voet gevolgd – een periode waarin er liefst dertig maal een ebola-uitbraak was.

 

Boven en onder: Guido van der Groen in het lab van de missiepost. Yambuku, Zaïre 1976. Foto: Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen. 

Eerbetoon 

Van der Groen noemt twee belangrijke redenen voor het schrijven van In het spoor van ebola. “Ik merkte bij de laatste uitbraak, in 2014, dat veel mensen geen idee hadden van de voorgeschiedenis. Dat is logisch, maar wel ontzettend zonde. Ebola moet begrepen worden, en dat kan niet zonder kennis van de ontwikkeling van de ziekte. Maar de belangrijkste reden is dat dit boek een eerbetoon is aan alle mensen die hun leven hebben opgeofferd om dit virus te onderdrukken en te begrijpen. Er zijn zo veel mensen die zich al lang vóór wij bezig hielden met wat achteraf gezien ebola bleek te zijn. Het enige wat er toen over bekend was, is dat de aandoening uiterst besmettelijk en dodelijk is. Dat zij zich met die beperkte kennis toch van zo dichtbij met de ziekte bezig hielden, getuigt van grenzeloze moed.” Van der Groen besloot zijn archief van dagboeken, geluidsopnamen en reisverslagen in te duiken. “Ik heb mijn hele leven lang alles bijgehouden.”

Dagboeknota’s van de missiepost. Yambuku, Zaïre, 1976. Foto: ITG 

Routinehandeling

In In het spoor van ebola laat Van der Groen alle facetten van het onderzoek aan ebola zien. Zo werkte de hoogleraar in de Koude Oorlog zowel voor de Russen als voor de Amerikanen, bezocht hij alle continenten op aarde (op Antarctica na) en werkte hij met een uiterst dodelijk virus in een primitief lab. Het boek beschrijft de dagelijkse routine, maar ook de discipline die daarvoor noodzakelijk is. “Uiteindelijk was de echte ontdekking van het virus een routinehandeling”, vertelt Van der Groen. “Wij werkten al jaren in het ITG toen die bloedmonsters binnenkwamen. We kregen constant nieuwe klinische samples, het was een deel van ons dagelijks werk. Door correct te handelen hebben wij dit virus weten te onderscheiden.”

“Hoe meer veiligheid, hoe moeilijker het werk.”

door Guido van der Groen

In zijn relatief primitieve lab werkte Van der Groen zonder hermetisch afgesloten pak en enkel met rubber handschoenen en een wit schort aan met het virus. Hoewel de virusjager zich realiseerde dat wat hij deed gevaarlijk was, is hij geen moment bang geweest zelf besmet te raken. “Veiligheid is een betrekkelijk begrip. Wat voor maatregelen je ook neemt, het kan altijd misgaan. Uiteindelijk heb ik mijn veiligheid altijd zelf in de hand gehad. Wij hebben in ons lab in Antwerpen altijd zo correct gehandeld dat er eigenlijk niks mis kón gaan. Daarnaast hebben de relatief primitieve omstandigheden toen wij ebola isoleerden er ook voor gezorgd dat we ons veel vrijer konden bewegen. Al die veiligheidsmaatregelen beperken je namelijk ook enorm als onderzoeker. Hoe meer veiligheid, hoe moeilijker het werk. Je moet als onderzoeker eigenlijk te allen tijde zo werken dat je die beveiliging niet nodig hebt. En dat is gelukt: het is nooit fout gegaan.”

Twee virussen

Toen ebola in 2014 in West-Afrika de kop op stak, had Van der Groen nooit gedacht dat deze uitbraak zo’n gigantische omvang zou bereiken. “Mijn eerste reactie was: oké, dit is potentieel boeiend. Maar ik dacht dat het een scenario zou worden zoals we dat kenden uit het verleden. Dat het virus snel weer zou verdwijnen. Daarin heb ik mij enorm vergist. Een uitbraak van deze omvang hebben we niet eerder gekend. Het is uitgegroeid tot een sociaaleconomische en humanitaire ramp.”

In het laatste hoofdstuk van zijn boek blikt Van der Groen terug op de uitbraak in 2014. “Nooit heeft ebola zo hard toegeslagen als bij de epidemie die op 6 december 2013 begint met de dood van een tweejarig jongetje in een Guinees dorp.”(Van der Groen, 11) Van der Groen: “Alles wat er is gebeurd in West-Afrika, werd versterkt door angst en onwetendheid. Ebola was daar volstrekt nieuw en onbekend. Het virus heeft zich er drie maanden lang kunnen verspreiden, zonder dat er adequaat op werd gereageerd. Toen de Guineese overheid er in maart 2014 eindelijk lucht van kreeg, heeft het nog weken geduurd voordat gezondheidswerkers, laboratoria en regeringen op de hoogte waren, en zelfs nog maanden voordat de bevolking dat zelf was. Toen was het eigenlijk al te laat. De povere gezondheidszorg kon die last niet, ook niet met hulp van buitenaf.

“Het drama in West-Afrika was het gevolg van twee virussen: ebola en angst. Dat laatste is besmettelijker dan het eerste.”

door Guido van der Groen

”Bovendien is er onder de West-Afrikaanse bevolking sprake van veel mobiliteit, legt Van der Groen uit: “De grenzen tussen Guinee, Liberia en Sierra Leone zijn zeer poreus. Veel mensen verlaten hun eigen regio om hun heil elders te zoeken, waardoor de ziekte zich gemakkelijk heeft kunnen verspreiden.” Ook zijn er volgens Van der Groen fatale fouten gemaakt in de communicatie omtrent het virus: “Het is zeer gevoelige materie, waarmee respectloos is omgesprongen. De boodschap naar de bevolking en de rest van de wereld, was dat het om een extreem dodelijk virus ging waartegen geen vaccin en ook geen geneesmiddel voorhanden waren. Dat veroorzaakte paniek en moedeloosheid. Het drama in West-Afrika was het gevolg van twee virussen: ebola en angst. Dat laatste is besmettelijker dan het eerste.”

Standbeeld

Toch heeft de ebola-epidemie in 2014 volgens Van der Groen veel veranderd. “Ik zou ebola een standbeeld willen geven. Het heeft ervoor gezorgd dat de maatschappij en de farmaceutische industrie wakker zijn geschud. Dit soort gevallen kunnen we niet meer hebben, omdat nu in de praktijk is gebleken dat ze leiden tot een humanitaire crisis. Ik heb goede hoop dat politici voortaan daadkrachtiger zullen optreden en er meer zal worden geïnvesteerd in gezondheidszorg, waar ook ter wereld. Vijftien jaar geleden lag het concept voor een ebolavaccin er al, maar toen was er zogenaamd geen markt voor. Nu ziet men dat anders. Het stigma is weg en dat is zo veel waard!”

Maîtresse

"Vrijdag 27 februari 2015 – In de voorbije maanden heb ik mijn leven schriftelijk overgedaan, tegen de achtergrond van een epidemie waarvan ik het scenario niet geloofd zou hebben als iemand het mij had voorgespiegeld. Net zomin als ik begin 2014 (…) had kunnen voorzien dat ik een jaar later de laatste hand zou leggen aan het manuscript van een boek over ebola, over mijn leven als virusjager, over mezelf. (…) Dat ik nu toch een stukje van mezelf heb prijsgegeven, is de schuld van de maîtresse waarmee ik willens nillens vergroeid mee ben geraakt. Die de tienduizend doden van deze epidemie op haar geweten heeft, en nog een paar duizend van de vorige outbreaks."

Ook al noemt Van der Groen ebola in zijn boek veelvuldig zijn ‘maîtresse waarmee hij vergroeid is geraakt’, het heeft in zijn leven niet alleen om ‘haar’ gedraaid. Zo onderzocht de virusjager jarenlang de diversiteit van het hiv-virus en leverde hij een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van aidsremmers. “En daarnaast heb ik veel gereisd. Mijn leven is meer dan alleen ebola, en in het spoor van dit virus heb ik ontzettend veel mogen ontdekken.” Met het boek In het spoor van ebola wil Van der Groen het virus voor iedereen begrijpelijk maken. Hij geeft de lezers dan ook het gevoel dat hij deel uitmaakt van het onderzoeksproces en maakt die ongrijpbare crisis die ebola heet, ineens heel menselijk. 

Van der Groen schreef dit boek samen met biografe Christine Gaals en wetenschapsjournalist Marc Geenen. Een uitgebreid archief met historisch foto- en videomateriaal is te vinden op inhetspoorvanebola.be.

Dit artikel werd oorspronkelijk gepubliceerd in 2015 en aangepast door de redactie in juli 2019.

LEES VERDER

Het leven tijdens een ebola-uitbraak: strijden tegen wantrouwen en levens redden

<em>Met behulp van nieuwe technologieën, behandelingen en voorlichting wordt de uitbraak van de dodelijke ziekte in de Democratische Republiek Congo bestreden.</em>

Waarom lukt het wetenschappers niet om ebola uit te bannen?

Alle geneesmiddelen, behandelplannen en inspanningen van deskundigen om het mysterie te ontrafelen ten spijt, is het ebolavirus ruim veertig jaar na de ontdekking nog steeds niet bestreden.
Lees meer