‘Maanbomen’ van Apollo 14 groeien nu overal in VS

De bomen werden gekweekt uit honderden zaden die door Apollo 14 naar de maan werden meegebracht – en raakten bijna in vergetelheid.woensdag 10 juli 2019

Door Catherine Zuckerman
Van achteren verlicht door kunstlicht, staat een hoge ‘maanboom’ voor het Goddard Space Flight Center van de NASA in Greenbelt, Maryland. De westerse plataan (Platanus occidentalis) werd in 1977 gekweekt uit een zaadje dat tijdens de Apollo 14-missie in 1971 rond de maan vloog.
Van achteren verlicht door kunstlicht, staat een hoge ‘maanboom’ voor het Goddard Space Flight Center van de NASA in Greenbelt, Maryland. De westerse plataan (Platanus occidentalis) werd in 1977 gekweekt uit een zaadje dat tijdens de Apollo 14-missie in 1971 rond de maan vloog.
fotograaf Mark Thiessen, NGM Staff

Sinds 1977 worden bezoekers van het Goddard Space Flight Center van de NASA begroet door een statige plataan. De boom ziet eruit als elke andere plataan en is slechts een van de vele ruisende reuzen op de rustige en lommerrijke campus in een buitenwijk van Greenbelt, Maryland.

Maar wat veel voorbijgangers waarschijnlijk niet weten als ze in zijn gevlekte schaduw staan of zijn veranderlijke bladerdak bewonderen, is dat deze boom afkomstig is van de maan.

De plataan van Goddard behoort tot een groep van tientallen zogenaamde ‘maanbomen’ in de hele VS die werden gekweekt uit zaden die door astronaut Stuart Roosa tijdens de missie van Apollo 14, in 1971, naar de maan werden meegenomen. Roosa was de piloot van de Kitty Hawk, de commando- en servicemodule (CSM) van Apollo 14, wat betekende dat hij in een omloopbaan om de maan bleef cirkelen terwijl gezagvoerder Alan Shepard en Edgar Mitchell, piloot van de maanlander, op het maanoppervlak landden. Tijdens de missie had Roosa honderden boomzaden in zijn persoonlijke uitrusting bij zich.

De zaden maakten deel uit van een combinatie van wetenschappelijk experiment en pr-stunt, een gezamenlijk project van de US Forest Service en de NASA. Voordat hij astronaut werd, was Roosa elitebrandweerman bij het Amerikaanse Staatsbosbeheer geweest, en door de zaden mee de ruimte in te nemen hoopte hij aandacht te vragen voor de federale dienst. Ook wilde hij NASA-wetenschappers in staat stellen om een belangrijke kwestie te onderzoeken: welke invloed heeft gewichtloosheid op planten?

Nadat de Apollo 14-capsule veilig in de Stille Oceaan was geplonsd, werden de zaden in quarantaine gehouden, samen met de bemanning zelf. De veiligheidsmaatregel was destijds standaardprotocol en bedoeld om te voorkomen dat eventuele schadelijke microben van de maan op aarde werden verspreid. Er ontstond even paniek toen de houder waarin de zaden werden bewaard, in een vacuümkamer openbarstte, maar de zaden overleefden het voorval en de meeste zouden op normale wijze ontspruiten.

In de jaren daarna werden in de hele VS zaailingen geplant, vooral tijdens vieringen rond het tweehonderdjarig bestaan van het land, de Bicentennial van 1976. Misschien werd het aanplantprogramma overschaduwd door die historische verjaardag, want de zaailingen kregen nauwelijks aandacht in de landelijke pers en raakten afgezien van wat plaatselijke fanfare in de vergetelheid.

Omslagpunt

Twintig jaar later kreeg Dave Williams een e-mail. Als planetoloog bij het Goddard Space Flight Centre had Williams de taak om de NASA-gegevens over de maan en de planeten op een overzichtelijke website te archiveren. Zoals veel websites in de jaren negentig stond ook die van de NASA nog in de kinderschoenen.

Intussen had Joan Goble, lerares van een groep 5 in Indiana, op de website gezocht naar informatie over een merkwaardige boom die ze had gezien. Toen ze Williams’ naam zag staan bij de gegevens die hij in het online-archief bijeenbracht, besloot ze hem een e-mail te sturen. Goble legde uit dat zij en haar leerlingen tijdens een project over plaatselijke boomsoorten een bezoek hadden gebracht aan een padvinderskamp in de buurt van hun school. Goble schreef dat daar een boom stond waarop een kleine houten plaquette met het woord ‘Maanboom’ was aangebracht. Ze vroeg Williams of hij meer wist over deze curieuze benaming en kon bevestigen of er inderdaad ‘maanbomen’ bestonden.

“Ik antwoordde dat ik er nog nooit van had gehoord!” zegt Williams, die zo verrukt was over het verzoek om informatie dat hij het achterhalen van de betekenis van de maanbomen als een persoonlijk project op zich nam. “Ik vroeg rond op Goddard – er lopen daar heel wat oudgedienden rond die in het Apollo-programma hebben gewerkt” vertelt hij. “Ik vroeg het aan iedereen, maar niemand had van de maanbomen gehoord.”

Williams begon op het internet te zoeken en vroeg de historische afdeling van de NASA om hulp. Dat verzoek leverde de locaties van een zestal andere maanbomen op, naast wat krantenknipsels waarin de bomen van Apollo 14 werden vermeld. Ook stuitte hij op een telegram dat in 1976 door president Gerald Ford naar verschillende aanplantceremonies was verstuurd en waarin onder meer stond: “Ik zend een warme groet aan allen die deze unieke plechtigheid bijwonen en getuige zijn van het planten van een boompje dat op 31 januari 1971 aan boord van Apollo 14 van de aarde naar de maan werd meegenomen. Op hun missie naar de maan brachten de astronauten Stuart Roosa, Alan Shepard en Edgar Mitchell deze boom mee, als levend symbool van onze spectaculaire menselijke en wetenschappelijke prestaties.”

Een krantenknipsel uit de Goddard News van september 1977 bericht over de plantingsceremonie van de maanboom die nog altijd voor het NASA-centrum in Maryland gedijt.
Een krantenknipsel uit de Goddard News van september 1977 bericht over de plantingsceremonie van de maanboom die nog altijd voor het NASA-centrum in Maryland gedijt.
fotograaf NASA

Williams liet Goble weten wat hij had gevonden en kwam toen op een idee. “Ik dacht bij mezelf: dit is een te gek verhaal,” zegt hij, dus maakte hij een pagina op de archiefwebsite van de NASA waarop lezers meer te weten konden komen over de ‘maanbomen’ van Apollo 14. Hij vroeg lezers ook om hem bij zijn zoektocht te helpen. “Aan de onderzijde van de pagina zei ik: ‘Als u misschien iets weet over een maanboom bij u in de buurt, laat het mij dan weten door een e-mail te sturen’ – want er was helemaal geen documentatie bijgehouden over de plekken waar ze waren geplant,” vertelt Williams. “En toen kreeg ik allemaal e-mails!”

Via Williams’ pagina over de maanbomen zijn er tot nu toe tachtig locaties van maanbomen bevestigd. Sommige inzendingen, zoals die over een wierookden bij het Witte Huis, zijn voorzien van een asterisk om aan te geven dat de boom sindsdien is gestorven. Andere gegevens, bijvoorbeeld over de Douglas-spar die nog altijd bij het Capitool van de staat Oregon in Salem staat, bevatten een link naar een pagina met uitgebreide informatie over de boom in kwestie en zijn locatie.

Ruimtezaden

Afgezien van het feit dat werd aangetoond dat veel van de zaden het prima deden als ze op aarde werden opgekweekt en ingezaaid, werden de maanbomen nooit formeel onderzocht, dus kunnen ze ons weinig vertellen over de botanische uitwerking van hun trip naar de ruimte. Gelukkig beperkt de NASA zich niet tot zaailingen.

Zo experimenteren wetenschappers van het Kennedy Space Center in Florida inmiddels uitgebreid met gewassen die aan boord van het International Space Station (ISS) zijn gekweekt.

“De grootste uitdaging waarmee we nu worden geconfronteerd, is water. Hoe we onze planten water kunnen geven,” zegt aardwetenschapper Gioia Massa. Momenteel moeten de astronauten de planten zelf water geven door de vloeistof met een spuitje te injecteren in de ondergrond van klei waarop de planten groeien. “Het gaat allemaal met de hand en het is veel werk,” zegt zij.

Maar de resultaten zijn veelbelovend – en in dit geval pittig. Sinds 2015 mogen de astronauten zelf bepalen wat ze van hun ‘ruimtegewassen’ eten, zegt Massa, en op dit moment genieten ze aan boord van het ISS van Japanse mosterdsla (mizuna), een bladgroente met een scherpe smaak uit de raapsteelfamilie.

“Ze eten de helft ervan op,” zegt Massa, “en de rest gaat mee terug naar de aarde, voor wetenschappelijk onderzoek.”

Een van de dingen die Massa en haar team bestuderen, is de voedselveiligheid. Binnen de afgesloten omgeving van een ruimtevaartuig bevindt zich een ecosysteem dat bestaat uit mensen, planten en micro-organismen, en het vinden van het juiste evenwicht in dat systeem is van cruciaal belang. Massa bestudeert ook de chemische eigenschappen en de voedingswaarde van de planten en onderzoekt of in de toekomst gewassen op Mars verbouwd kunnen worden met behulp van bodemmateriaal en mineralen die op de rode planeet zelf worden aangetroffen. 

Een andere belangrijke doorbraak in het verbouwen van gewassen buiten de aarde is een proces genaamd ‘evapotranspiratie’.

“Het betekent dat water dat door planten wordt opgenomen, via hun bladeren weer wordt uitgeademd in de vorm van ultrapure waterdamp,” zegt Massa. “En dat kunnen we opvangen en hergebruiken, waardoor we planten kunnen gaan beschouwen als een volledig integraal onderdeel van toekomstige leefeenheden in de ruimte. Vooral op lange termijn, wanneer we proberen onafhankelijk van de aarde te worden.”

Uiteraard zal het nog een tijdje duren voordat mensen – en bomen – op Mars kunnen gedijen. Maar intussen kunnen aspirant-astronauten alvast een bezoekje brengen aan een ‘maanboom’ en zich een stukje dichterbij dat grootse buitenaardse avontuur wanen.

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com.

Van 14 t/m 21 juli vier National Geographic 50 jaar maanlanding! De zender staat in het teken van de missies naar de maan, bekijk de programmering hier >

Lees verder

Hoe bomen archeologen helpen bij hun onderzoek

Hoe bomen archeologen helpen bij hun onderzoek

De dendrochronologie is van onschatbare waarde voor het vaststellen van de ouderdom van archeologische vindplaatsen en voorwerpen.
19x iconische bomen over de hele wereld

19x iconische bomen over de hele wereld

Trek de natuur in met uitstapjes naar deze natuurwonderen.
Bekijk de unieke drakenbloedbomen van Socotra
Video
1:21

Bekijk de unieke drakenbloedbomen van Socotra

Het afgelegen eiland Socotra wordt ook wel het ‘Galapagos van de Indische Oceaan’ genoemd vanwege de vele planten- en diersoorten die er leven. De meest iconische soort is misschien wel de drakenbloedboom.
Lees meer