De wereldwijde verspreiding van het coronavirus hindert reizigers. Blijf op de hoogte van de wetenschap achter de uitbraak>>

Supercool: deze kunstenaars maken muziek met ijs

De natuur is maatgevend in deze nieuwe kunstvorm met bevroren drums, hoorns en harpen.

Gepubliceerd 3 mrt. 2021 12:49 CET
Making Music with Ice

IJsmuziekpionier Terje Isungset, oprichter van het label All Ice Records, maakt een opname op Baffin Island in Canada bij -40°C.

Foto van Emile Holba

Kwetsbare klanken die lijken op die van een cimbaal. Lage noten die uit steeldrums lijken te komen. Het zijn slechts enkele van de verrassende geluiden die de Siberische percussiegroep Ethnobeat tevoorschijn toverde uit het ijs van het bevroren Baikalmeer in Rusland op een video uit 2012 die viral ging en waardoor miljoenen mensen wereldwijd kennismaakten met ijsmuziek.

Maar al enige jaren vullen deze magische klanken ook de donkere nachten in het noordpoolgebied in Noorwegen en Zweden. De Noorse componist en percussionist Terje Isungset gaf in 2000 's werelds eerste ijsmuziekconcert binnen in een bevroren waterval in Lillehammer.

Zes jaar later richtte Isungset het jaarlijkse Ice Music Festival Norway op. Voor dit festival trotseren nieuwsgierige avonturiers de vrieskou om getuige te zijn van deze unieke manier van natuurbeleving via muziek. (Deze winter ging het festival niet door vanwege de pandemie, maar de Noor is van plan om op 14 maart een livestream uit te zenden van een concert.)

Voor Isungset, die voor zijn composities al eerder experimenteerde met natuurlijke elementen zoals steen en hout, was ijs een logische volgende stap. ‘Toen ik voor het eerst op doorzichtig ijs speelde, ontdekte ik dat dit een verrassend warm en prettig geluid geeft, vergeleken met het geluid van verpulverd ijs dat onder je voeten snerpt, wat een heel koude klank heeft’, vertelt hij. 

Het einde van het Ice Music Festival Norway in februari 2020, in het dorp Finse bij de Hardangerjøkulen-gletsjer.

Foto van Emile Holba

Isungset heeft inmiddels honderden ijsmuziekconcerten gegeven, onder meer voor het banket bij de Nobelprijzen in 2017, en heeft acht albums gemaakt met zijn eigen label All Ice Records. Hij beschouwt deze kunstvorm als zijn levenswerk.

Maar wat is ijsmuziek precies? Muzikanten halen beats uit natuurlijk gevormd ijs en bespelen instrumenten die van ijs gemaakt zijn. Veel van die instrumenten komen je misschien vertrouwd voor, maar in ijsmuziek draait alles om de natuur - en dat levert de nodige onvoorspelbaarheid op. Zowel het maken als het bespelen van de instrumenten is een proces dat niet volledig te controleren valt, wat deze kunstvorm des te aantrekkelijker maakt.

Het maken van de instrumenten

De instrumenten zijn ofwel helemaal uitgehakt uit ijs, zoals hoorns en percussie-instrumenten, of het zijn mengvormen. Dat laatste geldt bijvoorbeeld voor een harp, die grotendeels van ijs is gemaakt, maar waar metalen snaren op zijn bevestigd. Isungset werkt samen met de prijswinnende ijskunstenaar Bill Covitz. Hoewel deze in de Verenigde Staten woont, reist hij de hele wereld over naar concerten om de instrumenten ter plekke te maken.

Tim Linhart, een andere Amerikaanse kunstenaar, maakte eerst sneeuw- en ijsbeelden in de VS, maar verhuisde daarna naar Europa en verwierf een grote reputatie in het maken van ijsinstrumenten. Nu, 36 jaar later, heeft hij er honderden gemaakt. Hij maakte alle instrumenten voor negentien orkesten en bouwde elf concertzalen in iglo-stijl, op locaties als in het Zweedse Luleå tot de Italiaanse Alpen.

Door het bestuderen en zorgvuldig mengen van materialen, zoals zelfgemaakt ijs en sodawater met poedersneeuw uit de bergen, is Linhart in staat instrumenten zoals bijvoorbeeld violen te maken en ze te stemmen met de hoogste graad van perfectie die de natuur maar toestaat. Hij noemt dat proces ‘icemanship.’

Links: Ontwerpstudenten van de Noorse Universitetet i Bergen helpen bij de bouw van een concertlocatie voor het Ice Music Festival Norway in 2020.

Foto van Emile Holba

Rechts: Een ijskunstenaar maakt een muziekinstrument voor het festival.

Foto van Emile Holba

Door zijn jaren als ijskunstenaar kent hij de kracht en de zwakte van het materiaal. ‘Rond het punt waarop de spanning op de snaren en de dikte van het materiaal met elkaar in evenwicht zijn, dat is waar de muziek vandaan komt,’ vertelt Linhart, die zijn vakmanschap leerde met vallen, opstaan en de nodige instrumenten die uit elkaar klapten.

Linhart woont inmiddels in Italië en maakt daar instrumenten voor orkesten die alles spelen, van rock-'n-roll tot klassiek in een iglo-theater boven op de Presena-gletsjer in het skigebied Pontedilegno-Tonale, ten noordoosten van Milaan.

De tijd die het kost om de instrumenten te maken varieert meestal tussen minimaal drie dagen tot enkele weken. Hij is afhankelijk van het weer voor zowel het zoeken van het goede ijs als de kwaliteit ervan. Net als voor wijn leveren sommige jaren een uitstekende oogst op. Maar andere jaren kiest het ijs voor de stilte.

De juiste snaar raken

Als de show begint, doen zich weer andere complicaties voor. ‘IJs is altijd in beweging; het zet uit, krimpt in en verdampt in de lucht,’ vertelt Linhart. ‘De instrumenten smelten door lichaamswarmte. De temperatuur stijgt door de adem van het publiek. De instrumenten moeten anders worden herstemd. Sommige worden een paar tonen lager, andere juist hoger.’ Ter voorkoming van dat soort problemen ontwerpt hij concertzalen in een koepelvorm, waarbij de warmte wordt weggeleid van de instrumenten.

Andere mogelijke risico's? De lippen van hoornblazers kunnen vast komen te zitten aan het mondstuk van hun instrument. En meestal kunnen de uitvoerenden niet repeteren met hun kwetsbare instrumenten, dus wordt de muziek vaak live gecomponeerd en geïmproviseerd waar het publiek bij is.

IJsmusici treden op in Beaver Creek in de Amerikaanse staat Colorado, in een concertzaal in iglo-stijl die werd gebouwd door Tim Linhart en zijn vrouw Birgitta.

Foto van Jack Affleck, Ice Music

Dergelijke composities worden ook beïnvloed door het ijs. ‘Ik vind de heldere klanken van ijsinstrumenten heel fascinerend en bijzonder,’ vertelt de Duitse muzikante Anna-Maria Hefele die de ijsharp onder de knie probeert te krijgen. Wel merkt ze op dat de mogelijkheden van het instrument beperkt zijn, omdat er geen pedalen op zitten om de toonsoort te veranderen tijdens het spelen of tussen de stukken door.

Dat betekent dat andere instrumenten, zoals de ‘ijsofoon’ - een kruising tussen een xylofoon en een marimba die goed samenklinkt met een harp - anders moet worden gestemd, om te voorkomen dat hele concerten in slechts één toonsoort worden gespeeld.

Harpisten moeten de snaren van hun instrument subtiel tokkelen om hun dromerige melodieën te produceren, dus details als de temperatuur van de vingers van de muzikanten zijn van invloed op de klanken die de ijsharp voortbrengt. ‘Het is als harpist fijn om warme handen te hebben, dan kun je snel en precies spelen,’ vertelt Hefele. ‘Als je koude handen hebt, zijn je vingers trager dan anders.’

Wie ijsmuziek maakt, stuit dus op allerlei problemen, maar veel musici zien het als een manier om nieuwe dingen te leren en hun creativiteit te stimuleren.

‘Ik vind het leuk om nieuwe uitdagingen aan te gaan en verschillende soorten muziek te ontdekken,’ zegt de Zweedse contrabassist Viktor Reuter die meedeed aan het Ice Music Festival en met Isungset op tournee ging in Duitsland en China. ‘Als je een akoestische houten contrabas bespeelt, is je lichaam steeds in contact met het hout en voel je die diepe trillingen.’

Als de bas van ijs is, wat een dichter en zwaarder materiaal is, wordt het een heel ander instrument, legt hij uit. De harmonieën moeten eenvoudiger zijn en het tempo moet langzamer zijn, wat improvisatie vereist en een andere mindset.

Muziek met een boodschap

Het maken en onderhouden van de instrumenten, voorbereiden van de locaties en aantrekken van bezoekers in de ijskoude omgeving zijn een constante uitdaging. Maar voor deze musici met een voorliefde voor het ongewone hoort het er gewoon bij om zich aan onvoorziene omstandigheden aan te passen.

De musici maken hun muziek meestal rechtstreeks voor het publiek. Isungset en zijn team reizen niet alleen naar China, maar geven ook zo'n zeventig concerten per jaar in landen als Australië, Japan, India en de Verenigde Staten, vaak in gewone concertzalen, waarbij ze plaatselijke koelcellen gebruiken om hun instrumenten in te bewaren. Linhart is ook bezig met een groot project om in het kader van de festiviteiten rond de Olympische winterspelen 2026 in Italië ijsmuziek ten gehore te mogen brengen.

Voor Isungset draait het echter niet alleen om de muziek. Hij vindt dat het ook moet gaan om het milieu. Het Ice Music Festival Norway organiseert in samenwerking met het Bjerknes Centre for Climate Research in Bergen discussies en kunstinstallaties die betrekking hebben op de invloed van de klimaatverandering op sneeuw en ijs.

‘Voor ons is het vooral belangrijk dat artistieke expressie abstract is,’ zegt Isungset. ‘We vertellen mensen niet wat ze moeten doen, maar brengen een subtiele boodschap.’ Het evenement zelf is een nabootsing van de wereldwijde opwarming van de aarde, doordat de locaties elk voorjaar wegsmelten als het publiek is verdwenen.

Uiteindelijk, zegt Isungset, ‘is ijsmuziek geen project van en door mensen, maar heeft de natuur het laatste woord.’

Lola Akinmade Åkerström werd geboren in Nigeria, woont in het Zweedse Stockholm en is een (reis)schrijver en fotograaf. Volg haar op Twitter en Instagram.

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

Lees meer

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

  • Gebruiksvoorwaarden
  • Privacyverklaring
  • Cookiebeleid
Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2017 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.