Zeldzaam: op de winterwende staan Jupiter en Saturnus pal naast elkaar

Op de avond van 21 december kunnen sterrenkijkers genieten van een kerstverrassing: de twee reuzenplaneten van ons zonnestelsel staan dichter bij elkaar aan de nachthemel dan op enig moment in de afgelopen vierhonderd jaar.

Gepubliceerd 17 dec. 2020 15:47 CET
Op een heldere julinacht stralen Jupiter en Saturnus gezamenlijk boven een lavendelveld bij het dorpje Brihuega ...

Op een heldere julinacht stralen Jupiter en Saturnus gezamenlijk boven een lavendelveld bij het dorpje Brihuega in Spanje. In december 2020 zullen de twee planeten, gezien vanaf de aarde, elkaar dichter naderen dan op enig moment sinds 1623.

Foto van CMarcos del Mazo, Alamy Live News

Een paar dagen vóór de Kerst staat sterrenkijkers een bijzondere verrassing te wachten, wanneer twee van de helderste planeten van het zonnestelsel, Jupiter en Saturnus, in hun kosmische dans aan de nachthemel vlak naast elkaar komen te staan.

Het moment waarop ze elkaar het dichtst naderen, de zogenaamde ‘grote conjunctie’, valt op 21 december – de winterzonnewende en het officiële begin van de winter op het noordelijk halfrond en dat van de zomer op het zuidelijk halfrond. De beide planeten zullen dan dichterbij elkaar staan dan op enig moment in de afgelopen vierhonderd jaar.

Zonnestelsel 101
Uit hoeveel planeten bestaat ons zonnestelsel? Hoe ontstond het in de Melkweg? Kom hier meer te weten over de geboorte van ons zonnestelsel, en de planeten, manen en planetoïden.

Het leuke is dat het spektakel in de hele wereld zonder speciale apparatuur te zien zal zijn. Het enige wat je hoeft te doen, is in zuidwestelijke richting te kijken zodra de avond is gevallen. En mensen met een amateur-telescoop kunnen nog een andere zeldzaamheid bewonderen: met een lage vergroting zullen de beide reuzenplaneten in één en hetzelfde blikveld zijn te vangen. Jupiter, samen met zijn vier helderste manen, en Saturnus met zijn opvallende ringen zullen allemaal tegelijkertijd in beeld zijn. 

Maar je hoeft niet tot 21 december te wachten om de nachthemel te bewonderen. “Het is veel en veel leuker om gedurende de hele maand omhoog te kijken in plaats van alleen op 21 december,” zegt Laura Danly, curator van het Griffith Observatory in Los Angeles. “Je ziet die twee lichten, Jupiter en Saturnus, elkaar steeds dichter naderen, totdat ze op de 21e nog maar een tiende van een booggraad van elkaar staan” – oftewel ongeveer één vijfde van de doorsnede van de volle maan aan de nachthemel.

Dat is een heel kleine afstand, als je bedenkt dat je de hele maanschijf gemakkelijk kunt bedekken met een duim op armlengte. Toch zullen de meeste nachtkijkers de beide planeten nog van elkaar kunnen onderscheiden. “Als je gezichtsvermogen goed genoeg is om auto te mogen rijden, dan kun je zien dat Jupiter en Saturnus twee aparte objecten zijn,” zelfs op het moment dat ze het dichtst bij elkaar staan, zegt Danly.

Dichtbij en ver

Astronomen noemen een moment waarop planeten aan het firmament vlak naast elkaar lijken te staan of zelfs lijken samen te vallen, een ‘conjunctie’. Conjuncties van de gasreuzen Jupiter en Saturnus komen ongeveer eens in de twintig jaar voor en worden vanwege hun zeldzaamheid ‘grote conjuncties’ genoemd. Conjuncties van de binnenplaneten van ons zonnestelsel, zoals Mercurius of Venus, met elkaar of met een van de buitenplaneten komen veel vaker voor, namelijk talloze keren per decennium.

Hoe verder een planeet van de zon is verwijderd, des te langzamer hij zich door de nachthemel verplaatst – en Jupiter en Saturnus zijn de twee planeten die het verst van de zon staan en toch nog met het blote oog te zien zijn. (Saturnus, op grotere afstand van de zon en ook kleiner dan Jupiter, is de zwakkere van de twee.) Jupiter doet er twaalf jaar over om éénmaal rond de zon te draaien, terwijl Saturnus daar dertig jaar voor nodig heeft. Die hemelse omwentelingen zorgen ervoor dat ze eens in de twintig jaar vlak naast elkaar aan de nachthemel komen te staan.

Maar niet alle conjuncties van Jupiter en Saturnus zijn hetzelfde. Hun omloopbanen liggen namelijk niet in hetzelfde schijfvlak. (Als dat wél zo zou zijn, zou Jupiter elke twintig jaar ons zicht op Saturnus geheel blokkeren.) Normaliter passeren de beide reuzenplaneten elkaar aan de nachthemel op een kleine afstand, van slechts enkele booggraden. Maar dit jaar zullen de twee gasreuzen elkaar vanaf de aarde gezien nóg dichter naderen, ook al zijn ze in werkelijkheid honderden miljoenen kilometers van elkaar verwijderd.

De laatste conjunctie waarbij Jupiter en Saturnus elkaar zó dicht naderden, vond plaats in 1623, dertien jaar nadat Galileo voor het eerst een telescoop op de nachthemel richtte en de vier grootste manen van Jupiter ontdekte. “Die conjunctie moet erg moeilijk te zien zijn geweest, want de beide planeten zouden dicht bij de zon aan de hemel hebben gestaan,” zegt Kevin Schindler van het Lowell Observatory in Flagstaff, Arizona. (Dat was ook het geval tijdens de laatste ‘grote conjunctie’, in 2000.)

“Je moet helemaal teruggaan naar het jaar 1226 om een conjunctie te vinden die zó krap was en tegelijk aan de nachthemel was te zien.” De volgende keer dat zo’n combinatie zich voordoet, zal in 2080 zijn.

Zonnestelsel in beweging

Door de hele geschiedenis heen hebben mensen dit soort conjuncties een bijzondere astrologische betekenis toegedicht. Zo beschrijft de Engelse schrijver Geoffrey Chaucer in zijn gedichtenepos Troilus and Criseyde de grote conjunctie van 1385: “Saturnus en Jupijn, in [het sterrenbeeld] Kreeft samen kwamen / Dat zulk een regen uit de hemelen neerviel.” Sommige astrologen voorspelden wereldwijde rampen, maar uiteraard gebeurde er niets.

Tegenwoordig weten we dat de planeten door hun zwaartekracht een beetje aan elkaar trekken, maar dat hun uitwerking op de aarde verwaarloosbaar is. Dus kunnen we ontspannen van de show genieten – of proberen er foto’s van te maken.

Om een goede opname van het tweetal te maken, “moet je flink oefenen en experimenteren, en dat met redelijk goede apparatuur,” zegt Bradley Schaefer, astronoom aan de Louisiana State University. Terwijl de camera van je smartphone misschien twee lichtpuntjes aan de nachthemel zal registreren, zullen mensen met een digitale reflexcamera met enkelvoudige lens, of tenminste met een camera op een statief, betere resultaten boeken.

“Je zou absoluut een statief moeten gebruiken en van te voren plannen vanaf welke plek je de foto’s wilt maken,” zegt Schaefer. Zorg ervoor dat je de nachthemel zonder obstakels in zuidwestelijke richting kunt bekijken.

En als het bewolkt is, hoef je je geen zorgen te maken, want een groot aantal observatoria, waaronder die van Lowell in Arizona, zullen de gebeurtenis in een livestream uitzenden.

We weten dat de planeten altijd in beweging zijn, maar een conjunctie doet ons dat weer eens echt beseffen. De grote conjunctie van 2020 is een kans om het zonnestelsel te zien als een immer veranderend schouwtoneel waarop de planeten hun akte opvoeren. “Als je de nachthemel meerdere nachten achter elkaar bekijkt, besef je pas hoe dynamisch het zonnestelsel eigenlijk is,” zegt Danly.

Wetenschapsjournalist Dan Falk woont in Toronto. Tot zijn publicaties behoren The Science of Shakespeare en In Search of Time. Volg Dan op Twitter.

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

Lees meer

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

  • Gebruiksvoorwaarden
  • Privacyverklaring
  • Cookiebeleid
Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2017 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.