Waarom je bed in de Middeleeuwen veel prijsgaf over wie je was

In de Middeleeuwen zei je bed alles over wie je was. Van een simpel stromatras op de grond tot een rijk versierd hemelbed met gordijnen: waar en hoe je sliep, verraadden je status, gezondheid en zelfs je sociale leven. Het bed was niet alleen een plek om te rusten, maar het middelpunt van het dagelijks leven.

Het bed van arm en rijk, een wereld van verschil

Voor armen was een echt bed vaak onbereikbaar: zij sliepen op een stromatras dat simpelweg op de grond lag. Wie het iets beter had, beschikte over een houten bed met een hoofdeinde, soms versierd met eenvoudige sierlijsten.

Voor de elite zag het bed er totaal anders uit. Rijke middeleeuwers sliepen in grote, verfijnde bedden van kostbaar hout, vaak voorzien van een baldakijn met gordijnen. Vooral in Frankrijk bleef dit type hemelbed lang populair. Die gordijnen boden niet alleen privacy, maar hadden vooral een praktische functie: bescherming tegen kou en tocht.

Leestip: Liefde en lust in de Middeleeuwen: zo ging het eraan toe tussen de lakens

De dominicaanse prediker Giordano van Pisa verwoordde het kernachtig in een preek: ‘Waarom zijn er eigenlijk gordijnen? Omdat je de wind vreest.’ Wie zich geen hemelbed kon veroorloven, hing gordijnen aan rails langs de muur.

Bescherming tegen kou, tocht en vocht

Huizen in de Middeleeuwen waren koud en vochtig. Daarom stonden bedden van welgestelde families vaak op een houten plateau, met langs de zijkant een kleed om de kou te weren. Aan het voeteneind stond vrijwel altijd een dekenkist. Die diende niet alleen om kleding in op te bergen – kledingkasten bestonden nog niet – maar ook als zitmeubel.

Bij de Franse aristocratie bleven hemelbedden tot ver in de zeventiende eeuw populair. Op deze miniatuur van halverwege de zestiende eeuw is een luxueus bed afgebeeld, waarvan de gordijnen in een soort bundel zijn samengevouwen.

Twee heren en een dame in een kamer met een hemelbed. Miniatuur van David Aubert.

De matrassen van de rijken waren gevuld met wol of veren en opgemaakt met fijn linnen. Om lakens strak te trekken en kreukvrij te houden, gebruikte men een speciale stok. De Italiaanse schrijver Franco Sacchetti beschrijft in de veertiende eeuw hoe zo’n stok in een komisch verhaal zelfs als wapen wordt ingezet, wanneer een vader zijn zoon betrapt in bed bij diens stiefmoeder.

Naakt slapen in een geparfumeerd bed

Aan het hoofdeinde lagen grote, kokervormige kussens en meerdere vierkante exemplaren. Dat was geen luxe, maar noodzaak. Halfzittend slapen hielp tegen brandend maagzuur en reflux, klachten die veel voorkwamen door een eenzijdig dieet met veel dierlijke eiwitten en weinig vezels. Daarom waren middeleeuwse bedden ook korter en breder dan de bedden van nu.

Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!

Bedden werden vaak geparfumeerd. In een wereld vol sterke geuren bood een fris ruikend bed een zeldzame vorm van comfort – en niet zelden ook romantische verleiding. In Lancelot of de Ridder van de kar van Chrétien de Troyes wordt een bed beschreven dat rijk is opgemaakt met kostbare stoffen en balsems die een bedwelmende geur verspreiden.

Miniaturen uit de Middeleeuwen tonen dat mensen vaak naakt sliepen. Dat was praktisch: vlooien en andere insecten zaten vooral in kleding. Alleen een muts bleef op – van wol voor armen, van bont voor rijken. Kleding werd aan een stok tussen twee muren gehangen, veilig tegen knaagdieren.

Het bed delen met familie en vreemden

Privacy was zeldzaam. In veel slaapkamers stond naast het grote bed nog een extra bed, vaak voor een dienstmeisje. Oudere kinderen sliepen geregeld samen met broers en zussen, en soms zelfs bij hun ouders. Ook vreemden deelden bedden.

Bruidskamer van het Davanzatipaleis in Florence gedecoreerd met fresco’s die het leven van de Burggravin van Vergy uitbeelden, een dertiende-eeuws liefdesverhaal.

In herbergen was dat de norm. De veertiende-eeuwse kroniekschrijver Buccio di Ranallo klaagde over herbergiers in Rome die twaalf tot dertien reizigers op één matras lieten slapen. Zelfs in ziekenhuizen sliepen patiënten samen, vaak naakt, met alle risico’s op besmetting van dien.

Geboorte, privacy en het dagelijks leven rond het bed

Uitzonderingen bestonden wel. Vrouwen die net waren bevallen kregen tot veertig dagen privacy. In die periode sliep de echtgenoot elders, of – volgens sommige bronnen – in hetzelfde bed maar in omgekeerde richting.

Leestip: Geboortegordels: het ‘magische’ ritueel van middeleeuwse moeders

De ruimte rond het bed fungeerde bovendien als woonkamer en eetkamer. Overdag stonden de gordijnen open, en op dekenkisten werd gezeten, gepraat en gegeten. Open haarden zorgden voor enige warmte in de verder kille vertrekken.

Het bed als politieke en sociale arena

Het bed was ook een plek van gesprek en macht. Mannen en vrouwen konden er samen zitten zonder dat daar direct seksuele bedoelingen aan verbonden waren. In de Decamerone van Giovanni Boccaccio zit een graaf naast een koningsdochter op haar bed om te praten – tot de situatie escaleert.

In kastelen, zoals het dertiende-eeuwse Predjama in Slovenië, was de slaapkamer met open haard de warmste en belangrijkste ruimte. Daar werd gegeten, gewassen, gepraat, geslapen en zelfs politiek bedreven. In Frankrijk hielden koningen soms audiëntie in zalen met een enorm bed, dat fungeerde als een soort troon.

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!