Geraadpleegde expert: Het beeld van de middeleeuwse stad is hardnekkig: modderige straten vol afval, open riolen en een permanente stank. Maar volgens historici klopt dat beeld maar ten dele. In de Lage Landen deden stedelingen juist veel moeite om hun leefomgeving schoon en gezond te houden.
‘Dat is echt een hardnekkig stigma,’ zegt Janna Coomans, onderzoeker middeleeuwse geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. ‘Maar het beeld van een extreem smerige stad klopt eigenlijk helemaal niet.’
Stank als bron van ziekte
Middeleeuwse stadsbewoners waren zich sterk bewust van het verband tussen stank en ziekte. Dat idee stond bekend als de miasmatheorie: de overtuiging dat ziekten ontstaan door vervuilde lucht.
Volgens die theorie konden geuren van rottend afval, uitwerpselen en lijken ziekten veroorzaken. Het vermijden van stank was in een middeleeuwse stad daarom geen kwestie van comfort, maar van overleven. ‘Een stinkende stad werd gezien als een ongezonde stad,’ zegt Coomans. ‘Juist daarom werden er allerlei maatregelen genomen om vuil en afval te beheersen.’
Beerputten en ‘nachtwerkers’
Zonder moderne riolering was dat een uitdaging. Een van de belangrijkste oplossingen was de beerput: een ondergrondse opslagplaats voor menselijke uitwerpselen, vergelijkbaar met een septische tank. ‘Daar waren er ontzettend veel van – tientallen, al dan niet honderden per stad’, vertelt Coomans.
Leestip: Hoe zagen huizen eruit in de Middeleeuwen? ‘Woningen konden per stad sterk verschillen’
Maar zo’n beerput raakt een keer vol. Daarom werden ze eens in de paar jaar geleegd door zogenoemde ‘nachtwerkers’. ‘Je kunt je voorstellen dat dat ontzettend vies en impopulair werk was, maar het was dan ook goedbetaald.’
De menselijke resten uit de beerputten werden niet weggegooid, maar verhandeld. ‘Niet alleen dierlijke ontlasting, maar ook menselijke uitwerpselen werden als mest gebruikt.’ Dat alleen al wijst erop dat afval niet lukraak op straat werd gegooid, maar juist systematisch werd verzameld en hergebruikt.
Vroege vormen van riolering
Naast beerputten bestonden er ook systemen die doen denken aan moderne riolering. In steden met water in de buurt werden afvoerkanalen aangelegd richting grachten of rivieren.
Dat werkte effectief, zolang de hoeveelheid afval beperkt bleef. Maar in snelgroeiende steden zoals Amsterdam en Leiden liep het systeem in de vroegmoderne tijd tegen zijn grenzen aan.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Opvallend genoeg waren steden in de Gouden Eeuw vaak vuiler dan in de Middeleeuwen. De groeiende bevolking en beperkte afvoer maakten het moeilijk om grachten schoon te houden. Tijdens de industriële revolutie nam de vervuiling verder toe, doordat ook fabrieken hun afval loosden. ‘En de ironie wil dat juist toen het stereotype van de smerige middeleeuwse stad ontstond.’
Schoonhouden was een gezamenlijke taak
Hygiëne was in de Middeleeuwen niet alleen een taak van de overheid, maar vooral van de bewoners zelf. Stedelingen waren verantwoordelijk voor het schoonhouden van hun straat en omgeving. ‘Samenwerking was veel vanzelfsprekender,’ zegt Coomans. ‘Mensen leefden dichter op elkaar en deelden voorzieningen, zoals waterputten.’
Leestip: Dronken mensen in de Middeleeuwen echt bier in plaats van water?
Die gedeelde verantwoordelijkheid zorgde ervoor dat vervuiling sneller werd aangepakt. Bovendien gebruikten mensen verschillende waterbronnen – regenwater, putten en rivieren – waardoor ze minder afhankelijk waren van één systeem.
Flexibel omgaan met risico’s
Dat maakte het systeem verrassend robuust. Als één waterbron vervuild raakte, kon men uitwijken naar een andere. Dat staat in contrast met de huidige situatie, waarin we sterk afhankelijk zijn van één centraal waternetwerk.
‘Mensen in de Middeleeuwen waren zich goed bewust van de beperkingen van hun omgeving,’ zegt Coomans. ‘Ze gingen daar flexibel en pragmatisch mee om. Dat is iets waar we vandaag nog van kunnen leren.’
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Janna Coomans is historicus en universitair docent bij de afdeling middeleeuwse geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Haar onderzoek richt zich op sociale geschiedenis, stadsgeschiedenis en volksgezondheid in premoderne steden. Ze schreef het boek ‘Dievenland: Overleven in de middeleeuwen’, winnaar van de Libris Geschiedenisprijs 2025 en genomineerd voor de Boekenbon Literatuurprijs 2025.
