De Romeinse prefect (gouverneur) Pontius Pilatus ging de geschiedenis in als de man die Jezus ter dood veroordeelde. Toch wordt hij in de vier evangeliën van het Nieuwe Testament afgeschilderd als een redelijk vreedzame man, die Jezus helemaal niet wil kruisigen. Beroemd is de passage in Matteüs, waarin hij letterlijk zijn handen wast in onschuld. Maar buiten de Bijbel ontstaat een heel ander beeld. Wie was Pilatus werkelijk – en hoe eindigde zijn leven?
Wie was Pontius Pilatus?
Over Pontius Pilatus’ leven voordat hij aan de macht kwam in de Romeinse provincie Judea weten we vrij weinig. Het ligt voor de hand dat hij lid was van de elite en diende in het keizerlijke leger. De rang van prefect is namelijk een militaire titel, die voornamelijk werd gegeven aan mannen uit de ridderorde.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
In 26 n.C. werd Pilatus de vijfde gouverneur van Judea. In deze periode was keizer Tiberius aan de macht in het Romeinse Rijk.
Pilatus’ zetel bevond zich in de voormalige havenstad Caesarea, die in de kustregio Sjaron van het huidige Israël ligt. De provincie Judea viel nog maar twintig jaar onder Romeins gezag toen Pilatus er de leiding kreeg. Het was een rumoerige plek, waar verschillende volken en stammen samenwoonden. Pilatus had als taak de orde te bewaren.
Historisch bewijs voor Pilatus
Dat Pilatus echt heeft bestaan, werd duidelijk in 1961. In het vierde-eeuwse theater in Caesarea vonden archeologen een grote steen (zie afbeelding hieronder), met daarop een groot gedeelte van zijn naam en die van keizer Tiberius.
De steen was gebruikt als traptrede, maar moet daarvoor in een ander gebouw hebben gezeten. Sommige historici vermoeden dat het een vuurtoren of tempel was, die Pilatus ter ere van Tiberius had laten bouwen.
Naast dit archeologische bewijs zijn er ook verschillende geschreven bronnen waarin de prefect voorkomt. We noemden de evangeliën al, maar ook de Joodse historici Titus Flavius Josephus (37-100) en Philo van Alexandrië (20 v.C.-50 n.C.) schrijven over hem.
Vooral de teksten van Philo van Alexandrië zijn interessant, want hij leefde in dezelfde tijd als Pontius Pilatus. De evangeliën zijn aan het einde van de eerste eeuw geschreven door onbekende auteurs en dus een minder betrouwbare bron van informatie.
Wrede gouverneur of onschuldige man: de twee gezichten van Pilatus
De twee historici zijn beduidend harder in hun oordeel dan de vier schrijvers van de evangeliën. Met name Philo benadrukt hoe gruwelijk en wreed Pontius Pilatus was. Hij zou mensen ter dood veroordelen zonder proces en ontzettend ijdel zijn.
Toch moet er wel een kanttekening worden geplaatst bij deze karakterbeschrijving, meent Helen Bond, hoogleraar Christian Origins van de University of Edinburgh (VK). Philo noemde mensen die zich tegen de Joodse wet keerden al snel wreed en bruut.
Maar een lieverdje was Pontius Pilatus hoogstwaarschijnlijk niet. Ook Titus Flavius Josephus schrijft dat Pontius Pilatus weinig moeite had om zijn troepen op oproerkraaiers af te sturen.
In zijn boek Oude Geschiedenis van de Joden schrijft hij over een Samaritaanse profeet, die meende dat er heilige vaten van Mozes op de berg Gerizim begraven waren. Deze wilde hij samen met zijn gewapende gevolg opgraven. Pontius Pilatus stuurde zijn cavalerie en infanterie erop af en slachtte bijna iedereen af.
Waarom liet Pontius Pilatus Jezus kruisigen?
Met deze karakterschets in het achterhoofd is de weergave van Pilatus in de evangeliën opmerkelijk. In de boeken van het Nieuwe Testament wordt Pilatus beschreven als iemand die spijt heeft van zijn bevel om Jezus te kruisigen. Maar afgaande op hoe Pilatus met andere rebellen omging, is het niet logisch dat hij ineens last kreeg van zijn geweten.
Leestip: Welk motief had Judas om Jezus te verraden?
Kritische historici menen dat Jezus’ kruisiging een politieke moord was. Dat blijkt onder meer uit de vraag die Pilatus aan Jezus stelt tijdens zijn proces: ‘Ben jij de koning der Joden?’
Jezelf een koning noemen was gevaarlijk – alleen de Romeinse keizer werd als absolute heerser gezien. Zulke uitspraken vormden een grote dreiging voor het gezag. Dat is reden genoeg voor iemand als Pontius Pilatus om Jezus te doden. Het zou niet de eerste keer zijn dat hij een oproerkraaier aan een kruis liet ophangen.
Hoe onschuldig was Pilatus echt?
Waarom Pilatus dan toch zo onschuldig wordt afgeschilderd in het Nieuwe Testament? Volgens historicus Helen Bond is dat een later verzinsel van missionarissen om de Romeinse heidenen niet tegen de borst te stoten. Het is makkelijker te slikken dat een Romeinse gouverneur de kruisiging helemaal niet wilde, dan dat hij hem afkondigde.
Daarnaast ontstond er in de eerste eeuw ook steeds meer frictie tussen christenen en Joden. In de evangeliën is iets van die frustratie terug te lezen, door de Joden verantwoordelijk te houden voor Jezus’ dood. Zij waren het die Jezus aan het kruis wilden, niet Pontius Pilatus. In werkelijkheid was het waarschijnlijk precies andersom.
Het mysterieuze einde van Pontius Pilatus
Hoe het is afgelopen met Pontius Pilatus, is onbekend. We weten dat hij na de slachting op de Samaritanen, zoals beschreven door Josephus, naar Rome wordt gestuurd om verantwoording af te leggen. Dit gebeurt tien jaar na zijn aanstelling als gouverneur van Judea.
Volgens Josephus is Caligula op dat moment aan de macht. Maar wat hij met Pontius Pilatus gedaan heeft? Daar is niets over opgeschreven.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
