De overeenkomsten tussen middeleeuwers en moderne mensen zijn soms verrassend groot. Waar nu rond Pasen miljoenen kijkers afstemmen op The Passion, liepen in de Middeleeuwen hele dorpen uit voor een passiespel. En wie denkt dat die voorstellingen technisch simpel waren, vergist zich: middeleeuwse theatermakers wisten hun publiek te verbazen met indrukwekkende special effects. ‘De voorstellingen waren ontzettend creatief,’ zegt Rozanne Versendaal van de Universiteit Utrecht. Zij specialiseert zich in de middeleeuwse feestcultuur in de Lage Landen en Noord-Frankrijk.
Vliegende Jezus en bewegende monsters
Monsters met bewegende monden, duivels op bewegende constructies en zelfs een vliegende Jezus: het zat allemaal in het middeleeuwse passiespel. Dat ze in de Middeleeuwen – en vlak erna – wisten hoe je toneel moest maken, laat Versendaal zien met een tekst van iemand die het passiespel in de Noord-Franse stad Valenciennes bijwoonde in 1547.
‘Lucifer werd vanuit de hel op een draak omhoog geheven, zonder dat we konden zien hoe,’ leest ze voor. ‘Hier werd Jezus Christus door de duivel omhoog gedragen, die een muur van veertig voet beklom. En daar werd hij onzichtbaar.’
Versendaal noemt het ‘fascinerend’ dat er zo veel technieken bestonden om mensen omhoog en omlaag te transporteren. Ook maakten middeleeuwers gebruik van machines om delen van het podium te laten bewegen.
Zo moet het monster op het schilderij hierboven een hellemond voorstellen: de ingang naar de hel. Zijn bek kon open en dicht bewegen. ‘Veel mensen weten dat niet, maar ook zonder elektriciteit kun je heel veel doen, bijvoorbeeld met tandwielen.’
Grootschalig spektakel met honderden rollen
De techniek was indrukwekkend, maar ook de schaal. In Valenciennes speelden 72 acteurs samen meer dan honderd rollen. Met zo’n 25.000 versregels duurde het spektakel vermoedelijk ongeveer 25 dagen.
Het decor stond op het landgoed van een welvarende inwoner en moet bijzonder groot zijn geweest. Afmetingen zijn niet overgeleverd, maar gezien alle elementen waaruit het bestond ‘was het geheel enorm’, aldus Versendaal.
Toneel als middel om geloof begrijpelijk te maken
Het passiespel ontstond als initiatief van de kerk. Omdat veel mensen geen Latijn spraken, begrepen ze weinig van de mis. Door Bijbelverhalen uit te beelden, werden die verhalen toegankelijker. Veel middeleeuwse feesten gingen dan ook gepaard met toneel.
Het oudste bekende kerkelijke toneelstuk is Quem quaeritis (‘Wie zoeken jullie?’) en stamt uit de tiende eeuw. In het stuk gaan Maria Magdalena en Maria de moeder van Jezus naar het graf, maar treffen zij een lege tombe aan. De wakende engel vraagt de vrouwen wie zij zoeken, en vertelt ze dat Jezus is opgestaan.
‘Dat het eerste kerkelijke toneelstuk een opvoering van het paasverhaal is, geeft aan hoe belangrijk dit werd gevonden,’ zegt Versendaal. Maar ook op andere momenten in de liturgische kalender stond men op de planken, bijvoorbeeld tijdens het Narrenfeest.
Een toneelstuk van een dag
Hoewel het passiespel ontstond in de kerk, verplaatste het zich in de loop van de tijd naar de straat. In iedere woonplaats werd wel een variant opgevoerd. Sommige verhaallijnen kwamen vrijwel altijd terug, zoals het Laatste Avondmaal, het verraad van Judas, de ontmoeting met Pontius Pilatus en de kruisiging zelf. Toch bestond er geen uniform passiespel.
‘In sommige versies werd de gehele Bijbel nagespeeld, vanaf de schepping tot de Dag des Oordeels,’ vertelt Versendaal. Scriptschrijvers waren ook vrij om bepaalde elementen extra te benadrukken.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Zo kwam Versendaal een manuscript tegen met een dialoog tussen de soldaten die dobbelden om Jezus’ kleding terwijl hij aan het kruis hing. ‘In het Bijbelverhaal is dat maar een korte scène, maar in het toneelstuk duurde dat misschien wel een uur, gezien het aantal verzen dat daarover ging.’
Een dag – of langer – op de been
De lengte van de passiespelen varieerde, maar doorgaans werd er zeker een dag voor uitgetrokken. Stoelen waren er niet; mensen stonden of liepen van scène naar scène.
De voorbereidingen namen meerdere maanden in beslag. Er moest een scriptschrijver worden aangesteld, acteurs moesten hun verzen repeteren en decorbouwers konden een halfjaar bezig zijn om de stukken te maken. Dat de voorbereidingen ook weleens spaak liepen, illustreert Versendaal met een kleurrijk voorbeeld:
‘In een Zuid-Franse stad nam een scriptschrijver ontslag omdat het stadsbestuur het niet eens was met wat hij had geschreven. Ze besloten verder te gaan zonder scriptschrijver, maar kwamen erachter dat ze hem nodig hadden voor bepaalde scènes. Ze hebben hem weer teruggehaald, maar het duurde daardoor wel anderhalf jaar om tot de opvoering te komen.’
Lokale spelers en een betrokken publiek
De acteurs kwamen altijd uit het dorp of de stad zelf. Versendaal vermoedt dat de persoon die Jezus mocht spelen dat een hele eer vond, maar er zijn geen manuscripten bekend van de mensen die de rol ooit vertolkt hebben.
Op de vraag hoe de kruisiging op het podium verliep, moet ze het antwoord schuldig blijven. ‘Dat is het probleem met onderzoek doen naar de Middeleeuwen, de bronnen zijn heel fragmentarisch.’ Maar Versendaal acht het waarschijnlijk dat enig realisme werd nagestreefd, bijvoorbeeld met spijkers en nepbloed. ‘Maar echte martelingen vonden natuurlijk niet plaats.’
The Passion van de Middeleeuwen
Wat wel duidelijk is: het publiek speelde een actieve rol. Toeschouwers riepen mee, reageerden op scènes en veroordeelden bijvoorbeeld de duivel. In die interactie ziet Versendaal een link met de moderne The Passion. ‘Daar is de massale aanwezigheid van het publiek ook een onderdeel van de beleving. En ze gaan de hele stad door, net als in de Middeleeuwen.’
Of er net als in The Passion werd gezongen in het middeleeuwse passiespel is onbekend. Zulke elementen staan simpelweg niet in het script. ‘Maar ik kan me haast niet voorstellen dat er geen muziek was,’ stelt Versendaal. ‘Alle teksten zijn geschreven in versvorm, ook omdat het proza in de veertiende en vijftiende eeuw nog niet zo gebruikelijk was, maar waarom zou daar niet een deel van gezongen zijn?’
Hoe zo’n voorstelling er precies uitzag, blijft deels een mysterie. Toch laten de bronnen zien dat middeleeuws theater allesbehalve primitief was. Integendeel: het was groots, technisch vernuftig en diep verweven met het dagelijks leven.
Al onze verhalen lezen? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
