Geraadpleegde expert: Hoeveel kloosters er in de loop van de geschiedenis verdwenen zijn? Niemand die het precies weet. ‘Het aantal kloosters waarvan we weten dat ze verdwenen zijn, is kleiner dan het aantal kloosters dat ooit verdwenen ís,’ zegt historicus en Middeleeuwenexpert Rutger Kramer van de Universiteit Utrecht. Sommige verdwenen geruisloos uit het landschap, andere werden geplunderd, gesloopt of verkocht voor hun bouwmateriaal. Achter deze vier kloosters schuilt een bijzonder verhaal, van Vikinginvallen tot revolutionair winstbejag.
1. Het klooster van Egmond: slachtoffer van oorlog én politiek
Het oudste van alle kloosters in Nederland stond ooit in Egmond. Wanneer het precies werd gesticht, weten historici niet, maar zeker is dat hier in de tiende eeuw al een bloeiende kloostergemeenschap bestond.
In 1573 kwam daar abrupt een einde aan. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd het klooster verwoest door de geuzen, te zien op de afbeelding bovenaan. Deze Nederlandse edelen kwamen in opstand tegen de Spaanse koning Filips II.
‘De geuzen waren bang dat de Spanjaarden kanonnen in het klooster zouden plaatsen om Alkmaar te beschieten,’ vertelt Kramer. ‘Voor de fanatiek protestantse leider Diederik Sonoy was dit een kans om twee doelen tegelijk te bereiken: een katholiek bolwerk vernietigen én de Spanjaarden dwarsbomen.’
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
Toch ging niet alles verloren. Anders dan veel andere religieuze gebouwen viel het klooster van Egmond niet ten prooi aan de Beeldenstorm. Daardoor bleven veel manuscripten, kunstwerken en objecten intact. Vandaag de dag liggen die verspreid over musea en archieven in onder meer Den Haag, Haarlem, Utrecht en zelfs Oxford. In het Rijksmuseum is nog altijd het beroemde Timpaan van Egmond te zien, ooit onderdeel van het kerkportaal.
Opmerkelijk genoeg vloeide de opbrengst van de sloop deels naar de jonge Nederlandse staat. ‘Met dat geld financierde Willem van Oranje uiteindelijk de Universiteit Leiden,’ aldus Kramer. Na eeuwen afwezigheid verrees in 1935 opnieuw een klooster in Egmond, dat in 1950 officieel de status van abdij kreeg.
2. Het klooster van Redon: op de vlucht voor de Vikingen
Veel kloosters verdwenen niet door politieke hervormingen, maar door geweld. Dat overkwam ook het klooster van Redon, in Bretagne. In de tiende eeuw trokken Vikingen steeds vaker door het gebied. Monniken mochten zichzelf niet gewapend verdedigen en waren afhankelijk van lokale edelen voor bescherming.
Toen die bescherming wegviel, restte vaak maar één optie: vluchten. ‘De adel sloot soms liever bondgenootschappen met de Vikingen dan dat ze hen bevochten,’ vertelt Kramer. ‘En Redon lag ook nog eens ideaal bereikbaar via de rivier. Als ik een Viking was geweest, had ik het ook geweten.’
De monniken verlieten hun klooster en weken uit naar andere religieuze gemeenschappen. Opmerkelijk genoeg keerde de gemeenschap twee eeuwen later terug naar Redon, lang nadat de Vikingdreiging verdwenen was.
‘Dat fascineert me enorm,’ zegt Kramer. ‘Generaties later bestond de herinnering aan het oorspronkelijke klooster nog steeds, inclusief het idee dat het bezit en de gemeenschap ooit terug moesten keren.’ Hoe die collectieve herinnering zo lang levend bleef, blijft voor historici grotendeels een raadsel.
3. Mariëndaal: een verdwenen klooster onder een wandelpark
Tussen Oosterbeek en Arnhem ligt tegenwoordig het groene landgoed Mariëndaal. Wandelaars laten er hun hond uit of trekken door het bos, vaak zonder te beseffen dat hier ooit een enorm kloostercomplex stond.
Tijdens de Reformatie werd het klooster gesloten en later grotendeels afgebroken. Veel zichtbare resten zijn verdwenen. Hier en daar liggen nog grafstenen verscholen in het landschap.
‘De meeste bezoekers hebben geen idee dat ze letterlijk over het oude kloosterterrein lopen,’ zegt Kramer. ‘De wandelpaden zijn zelfs verhard met stenen uit het voormalige klooster.’
Andere delen van het bouwmateriaal belandden in de stadsmuren van Arnhem. Wie zich toch een voorstelling wil maken van het verdwenen complex, kan gebruikmaken van een speciale app van Geldersch Landschap & Kasteelen.
4. Cluny: het machtigste klooster van Europa valt uiteen
In het Franse Cluny staan nog altijd indrukwekkende resten van wat ooit het invloedrijkste klooster van middeleeuws Europa was. De abdij van Cluny groeide uit tot een religieuze, economische en politieke grootmacht.
‘Cluny was echt een powerhouse,’ zegt Kramer. ‘Het was zonder twijfel het belangrijkste klooster van de Europese Middeleeuwen.’ Zelfs in de achttiende eeuw woonden er nog honderden monniken en was de abdij de grootste landeigenaar van Bourgondië.
Meer ontdekken over religie? Lees ook de National Geographic-special Op zoek naar God.
Maar tijdens de Franse Revolutie veranderde alles. Kloosters werden onteigend, gesloten en vaak gesloopt. Dat gebeurde deels uit antiklerikale overtuiging, maar ook omdat de gebouwen en landerijen enorme financiële waarde vertegenwoordigden.
Cluny werd stukje bij beetje verkocht. ‘Het klooster is letterlijk bij opbod per kilo verdwenen,’ aldus Kramer. Van de enorme kloosterkerk bleef uiteindelijk slechts één toren overeind. Zelfs die overgebleven toren maakt nog duidelijk hoe gigantisch het complex ooit moet zijn geweest. Veel stenen van de abdij werden hergebruikt in huizen en straten van het huidige Cluny.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Roeliene werkt als editor voor National Geographic. Daarnaast levert ze als wetenschapsjournalist bijdragen aan onder meer Quest en KIJK Magazine. Ze is dol op reizen, godsdienstgeschiedenis en een stevige wandeling.
Rutger Kramer is historicus en universitair docent aan de Universiteit Utrecht. Zijn onderzoek richt zich vooral op middeleeuwse geschiedenis en dan met name op het Karolingische hof van de late achtste en vroege negende eeuw.
