Duurzaam reizen: "Reis niet minder, maar reis bewust"

Toerisme gaat vaak ten koste van het milieu en de bevolking. Steeds meer mensen proberen duurzaam te reizen, maar wat houdt dat eigenlijk in? Reisjournaliste Yara Dragt deed persoonlijk onderzoek in Marokko. vrijdag 31 januari 2020

“Het is rond een uur of 11 ’s avonds. Het temperatuurverschil met vanmiddag is enorm. Ik sla een warme deken om me heen en loop richting een zandduin. Nergens in de wijde omgeving is licht te bekennen, waardoor ik voor het eerst in mijn leven de hele Melkweg met mijn eigen ogen kan zien. Het is waanzinnig. Ik stap met mijn blote voeten in het koude zand en klim de zandduin die voor mij ligt op. “Nou Yaar, je mag wel weer meer gaan sporten als je thuis bent”, mompel ik tegen mezelf wanneer ik buiten adem naar de top klauter. Ik leg mijn deken op het zand en plof hijgend neer. Daar lig ik dan, ergens middenin de woestijn in Marokko.

Ruim drie maanden geleden begon ik aan een zoektocht naar wat duurzaam reizen betekent. Ik had toen een totaal ander beeld en ik moet zeggen… de uitkomst heeft me erg verrast. 

Impact op mens en natuur

Zo lang als ik me kan herinneren heb ik een fascinatie voor reizen. Ik vermoed dat ik dit aan mijn moeder te danken heb, die mij met zes maanden al in een vliegtuig heeft gezet. Sindsdien heb ik al heel wat landen bezocht.

Maar ik begin de laatste jaren te beseffen dat reizen op verschillende manieren heel veel impact heeft, zowel op de natuur als op mensen. Reizen wordt voor steeds meer mensen toegankelijk waardoor massatoerisme tegen zijn grenzen aanloopt. Dit zie je bijvoorbeeld in Dubrovnik, daar is een limiet ingesteld op het aantal mensen dat per dag toegelaten wordt in de stad. En op de Filippijnen is vorig jaar zelfs een heel eiland gesloten voor toeristen omdat het te vervuild was geraakt door massatoerisme. Dit zijn nog maar twee voorbeelden van de vele problemen die massatoerisme met zich meebrengt. 

Omdat toerisme wereldwijd zo'n grote sector is, is het van belang dat we blijven reizen, maar dan wel op een verantwoorde en duurzame manier. Maar hoe ik dit moet doen, was voor mij onbekend.

Verwarrende naam

Het begint al bij de term ‘duurzaam toerisme’, die veel verwarring met zich mee brengt. Duurzaam duidt voor veel mensen op natuur en milieu, en we linken het vrijwel altijd aan het transport naar de vakantiebestemming toe. Maar duurzaam reizen is veel meer dan dat. Het gaat er bij duurzaam reizen namelijk om dat je tijdens je reis rekening houdt met mens, dier en natuur. 

Knelpunten van duurzaam reizen

Op reis rekening houden met mens, dier en natuur, het klinkt zo vanzelfsprekend. Toch blijkt uit het Sustainable Travel Report van Booking.com dat mensen wel duurzaam willen reizen, maar te veel knelpunten tegenkomen om het ook daadwerkelijk te doen. Als aanvulling op het rapport van Booking.com, heb ik voor dit artikel een peiling gehouden onder leden van de Facebookgroep: 'WeAreTravellers'. Hierop hebben 170 mensen geantwoord die ook wel duurzaam zouden willen reizen, maar het op dit moment nog niet doen. Ze kregen de vraag wat hen tegenhoudt om duurzaam te reizen.

Het beeld over duurzaam reizen is dus dat het te duur is, te lang duurt en dat mensen niet weten hoe het moet. Maar klopt dit ook?

Kevin Maes is expert op het gebied van duurzaam reizen. Hij werkt al ruim tien jaar als reisleider en de afgelopen vijf jaar heeft hij zich gespecialiseerd in het organiseren van duurzame (groeps)reizen en het begeleiden hiervan. Ik vraag hem of hij een verklaring heeft waarom mensen vooral knelpunten zien als het gaat om duurzaam reizen.

“Duurzaam hoeft niet altijd duurder te zijn. Dat is een beeld dat heerst in onze samenleving. In dit geval wordt er met duurzaam bedoeld dat je souvenirs van de lokale bevolking koopt, niet een souvenir waar ‘made in China’ onder staat. Dit hoeft niet per se duurder te zijn. Er is over dit onderwerp nog een groot tekort aan informatie, en de media helpen hier ook niet echt aan mee. We kunnen hier vrij weinig aan doen behalve laten zien dat het anders zit.”

Een duurzame reis plannen…

Drie maanden geleden kwam ik op het idee om uit te zoeken of je in een land als Marokko een duurzame reis kon maken. Achteraf zou ik zeggen: natuurlijk kan dat! Je kunt overal ter wereld een duurzame reis maken. Maar van tevoren had ik geen idee waar ik moest beginnen.

Rikkert Barendse is eigenaar van Barrio-Life: een reisorganisatie die gespecialiseerd is in reizen naar onder andere Marokko. Hij legde me uit op welke manier duurzaam reizen in Marokko mogelijk is. “Als het gaat om accommodaties die afval scheiden en klimaatneutraal zijn dan is er weinig te vinden. Wij noemen ons duurzame aspect liever ‘Win-Win toerisme’. Dus het werken met lokale herbergen en gidsen, komen op plekken waar weinig toerisme is en investeren in een lokaal project."

Kevin Maes sluit zich hier volledig bij aan. “In veel gevallen, voornamelijk in arme landen, is het zo dat de lokale bevolking niet profiteert van het groeiende toerisme. Het geld dat binnenkomt gaat vaak naar de grote investeerders die overal achter zitten. Als toerist kun je je steentje bijdragen door te verblijven in homestays. Dat zijn kleine hotels of b&b's die in handen zijn van de lokale bevolking. Het is vaak ook nog veel goedkoper dan een hotel en je leert ook nog eens heel veel over de cultuur van een land omdat je bij de lokale bevolking verblijft."

Maar ook het transport naar je vakantiebestemming toe is heel erg belangrijk. “We moeten echt beter nadenken of we het vliegtuig of de trein pakken. Om bijvoorbeeld het vliegtuig te pakken naar een van onze buurlanden is echt not done."

Een druppel op de gloeiende plaat? 

Kevin vertelt me dat hij in zijn reizen het duurzame aspect tot in de kleinste details meeneemt. “Als we met een groep op reis zijn dan zorg ik dat er een grote waterkan in de bus aanwezig is waarmee mensen hun flesje kunnen bijvullen. Ook gaan we naar de lokale markt en nemen wij onze eigen tasjes mee. En tijdens activiteiten proberen we het duurzame aspect op een leuke manier een toevoeging te geven. We doen bijvoorbeeld, als we gaan kajakken, een wedstrijdje wie het meeste plastic uit de zee vist.” 

Dit klinkt natuurlijk allemaal erg mooi, maar ik vraag me af: zijn deze kleine inspanningen geen druppel op de gloeiende plaat? Maar Kevin heeft hier zo zijn eigen idee over. “Voor mij gaat het hier vooral om dat we de lokale mensen inspireren. Je merkt heel erg dat in de armere landen de bevolking erg opkijkt tegen de westerse mensen. Dit is niet per se goed, maar dit geeft wel de kans om het goede voorbeeld te geven. Toen wij in Vietnam gingen kajakken in de toeristische baai Halong Bay, zijn we het plastic uit de zee gaan vissen. Als we dit nou vaak genoeg doen, dan denkt de lokale bevolking hopelijk op een gegeven moment ‘hmm, misschien hoort dat plastic inderdaad niet in de zee…’.”

Hij merkt dat het besef steeds meer begint te komen, vooral bij de lokale gidsen. “Ze beginnen te begrijpen dat wanneer er straks daar in Halong Bay grote hopen afval en plastic liggen, de toeristen niet meer komen. Je kunt misschien niet iedereen aanzetten om milieuvriendelijk te leven, maar als mensen leven van toerisme en ze merken dat de toeristen niet meer komen, dan werkt het wel.”

Wat is er al op het gebied van duurzaam reizen? 

Ondanks dat er nog veel onduidelijkheid is bij de consument over duurzaam reizen, wordt het binnen de reisbranche zelf steeds populairder. Sla je de ‘Lonely Planet’s Best in Travel 2020’ open, dan zie je 20 bladzijdes vol duurzame reistips. Ook schieten de duurzame reisorganisaties als paddenstoelen uit de grond. Zo is ‘Better Places’ een bekend voorbeeld. Zij geven veel tips om duurzaam op reis te gaan en ze compenseren de CO2-uitstoot van zowel de vlucht als de reis zelf van alle reizigers die bij hen boeken.

Een reisorganisatie mag zichzelf duurzaam noemen als zij het Travelifecertificaat hebben behaald. Om je te mogen certificeren, moet een organisatie voldoen aan zo’n 255 punten. Er wordt bijvoorbeeld gekeken naar het kantoor van de organisatie zelf. Je kunt hele duurzame reizen organiseren, maar als je eigen kantoor op een illegale plek zit waar je de inheemse bevolking wegjaagt, is dat ook niet goed. Ook accommodaties kunnen zich aanmelden voor het certificaat. 

Chantal van Gent is Auditor bij Travelife en beoordeelt onder andere of accommodaties in aanmerking komen voor zo’n certificaat. “Je let op de grote en kleine dingen. Zo kwam ik eens in een hotel waar 500 mensen kunnen verblijven, en bij het zwembad was nergens een plek waar mensen hun afval konden deponeren. Ja, dan weet je dat daar niet goed over nagedacht is.”

Het verschilt per land hoeveel duurzame accommodaties er te vinden zijn. In rijkere landen zul je er meer vinden dan in ontwikkelingslanden. Ook in een land als Marokko zie je dat duurzaamheid nog niet erg hoog in het vaandel staat. Toch kwamen we onderweg een zogenaamde ‘Ecolodge’ tegen. Ik was erg benieuwd wat er eco aan deze accommodatie is, en ben op onderzoek uitgegaan.

De (vlieg)reis naar je bestemming

Ter plekke kun je dus hier en daar al duurzame keuzes maken. Maar ook het vervoer naar je vakantiebestemming kan een groot verschil maken. Zo is de CO2-uitstoot van een vliegtuig mega hoog. Om dit te verduidelijken: als je je reis naar Bali CO2-neutraal wilt maken, dan mag je acht jaar geen vlees eten. 

Toch zijn Nederlanders dol op het vliegtuig. Volgens de ANVR-jaarmeting 2019 was 57% van alle buitenlandse reizen met het vliegtuig, gevolgd door de auto. De trein was het minst populaire vervoermiddel. 

Bij transport gaat het vooral over de impact die het op het milieu heeft. Als je bijvoorbeeld met het vliegtuig op reis gaat, dan bestaat alleen al het transport uit 80% van de CO2-uitstoot van de gehele reis. Mocht je besluiten om met de trein te gaan, dan ligt dit vele malen lager.  Daarom is het enorm belangrijk te overwegen wat het juiste vervoermiddel is naar je bestemming. 

Maar waarom is vliegen nou zo belastend? Ik vraag het aan Paul Peeters. Hij is lector Duurzaam Toerisme aan de Universiteit van Breda en kan mij hier alles over vertellen. "De reden dat vliegen zo belastend is voor het milieu, komt onder andere door het gebruik van kerosine. Bij het verbranden van de kerosine stoten de vliegtuigen heel veel CO2 uit. Daar komt dan ook nog bij dat er nog veel andere schadelijke stoffen vrijkomen zoals stikstofoxiden, roet en andere broeikasgassen. Plus dat dit allemaal op grote hoogte wordt uitgestoten waardoor de impact nog groter is."

Het meest duurzame alternatief: de trein

Een veel beter alternatief voor een vliegreis is de trein pakken. “Naar München kun je qua CO2-uitstoot wel tien keer heen en weer in plaats van als je met het vliegtuig gaat”, legt Peeters uit. De trein stoot namelijk veel minder uit. De meeste Europese treinen rijden op elektriciteit die opgewekt is door windenergie of in sommige landen kernenergie. 

Net zoals Kevin Maes eerder al aangaf: met het vliegtuig naar buurlanden reizen is gewoon overbodig. De trein is in dit geval een duurzamer alternatief dat in de toekomst ook steeds makkelijker zal gaan worden.
Onlangs werd bekend dat de Duitse overheid de belasting op treinkaartjes met bijna tien procent verlaagt. Op deze manier willen ze het vervoer per trein stimuleren. Zo wordt het ineens veel aantrekkelijker om de trein in plaats van het vliegtuig te pakken als je bijvoorbeeld een weekend naar Berlijn gaat. 

Maar helaas is de trein nog geen oplossing voor bestemmingen die verder bij ons vandaan liggen. In Zondag met Lubach werd onlangs uitgelegd dat de bovenleidingen niet overal hetzelfde zijn in Europa en ook de sporen verschillende breedtes hebben. Hierdoor is dieper Europa in reizen per trein erg tijdrovend. Dit zorgt ervoor dat het simpelweg niet haalbaar is om met de trein naar bijvoorbeeld Portugal te reizen. Ook naar bestemmingen overzee is de trein nog geen goede oplossing. Neem als voorbeeld mijn reis naar Marokko. Ik zou alleen al drie dagen op reis zijn, en vele malen duurder uit zijn dan met het vliegtuig. Vliegen is dus soms onvermijdelijk.

Waarom duurzaam vliegen (nog) niet bestaat

Als je een vliegticket koopt, krijg je nu overal de optie om je vliegticket te compenseren. Aangezien het voor mij onvermijdelijk was om het vliegtuig te pakken, leek mij het ook de beste optie om twee euro te betalen om mijn vliegticket te compenseren. 

Het geld dat je doneert wordt onder andere gebruikt voor het planten van nieuwe bomen, of investeringen in kookovens in arme landen. Maar Paul Peeters ziet compenseren zeker niet als een oplossing. 

"Bij het klimaatakkoord in Parijs is afgesproken dat de totale CO2-uitstoot naar beneden moet. Met compenseren zorg je er enkel voor dat de uitstoot stabiel blijft. Daarnaast zijn er grote twijfels of die projecten überhaupt wel iets doen. Dat blijkt inderdaad maar bij 2% het geval te zijn." Hij vult daarbij aan: "Er is niks mis mee om een goed doel steunen, maar koppel het los van het idee dat je daarmee iets voor het klimaat doet en de ‘schade’ van jouw reis daarmee hebt weggenomen, want dat is gewoon niet zo." 

Mag ik dan nooit meer vliegen?

Hoe slecht vliegen ook is, we moeten het blijven doen. Als we stoppen met het reizen naar armere landen in Azië en Afrika, dan is dat een ramp voor de lokale bevolking. Toerisme is daar namelijk de grootste inkomstenbron. Heel veel mensen verliezen dan hun baan en worden nog armer. Hoe armer de mensen worden, hoe minder ze het milieu belangrijk vinden. "Iemand die elke dag moet overleven, die hakt zijn hout waar hij het ziet. Dan boeit dat allemaal niet.”, legde Kevin mij uit.

We moeten alleen wel goed de afweging maken of het echt nodig is om te vliegen. Een weekend kerstshoppen in Londen of een paar dagen Disneyland Parijs kunnen tegenwoordig makkelijk met de trein. 

Wat kun je als reiziger nou concreet doen?

Tijd om de kennis die ik heb opgedaan toe te passen in de praktijk. Ik reis af naar het zuiden van Marokko om een week lang bij de lokale bevolking te verblijven. 

We ontmoeten onze gids Mustafa die de komende twee dagen met ons mee zal reizen. Mustafa woont al zijn hele leven in het plaatsje Foum Zguid en kan ons alles vertellen over deze omgeving. Al snel vertelt hij ons over het probleem dat hier heerst: het tekort aan water. "Water is hier net zo waardevol als benzine.", vertelt hij me. Al snel zie ik wat hij bedoelt. Het Irikimeer en de nabijgelegen grote Draarivier, staan compleet droog. 

In de jaren ’70 heeft de koning van Marokko een dam laten bouwen in de stad Ouarzazate. De dam werd in eerste instantie aangelegd als watertoevoer voor stroom. "Maar de dam kwam ook goed van pas voor het golfresort van de koning.", vertelt Mustafa ons. Het is iets wat eigenlijk niet hardop gezegd kan worden, aangezien kritiek op de koning in Marokko nog altijd strafbaar is.

De dam, in combinatie met de droogte van de afgelopen drie jaar, heeft ervoor gezorgd dat de Draarivier geheel droog staat. Dit heeft enorme gevolgen voor de nomaden die in de woestijn leven. Samen met Mustafa reizen we twee dagen met de nomaden mee, om met eigen ogen te zien wat de gevolgen zijn en waarom toerisme zo belangrijk voor de nomaden is geworden.

 

 

Dus hier lig ik dan, bovenop een zandduin in de woestijn in Marokko. Dit zijn de momenten waarvoor je het doet en je voor lief neemt dat je drie uur lang over een onverharde weg als een milkshake door elkaar geschud wordt om je bestemming te bereiken. Verderop hoor ik de nomaden in het kamp. Ze maken muziek rond het kampvuur en bakken brood voor de volgende ochtend. Ik heb nog nooit een reis gemaakt waar ik zoveel heb geleerd over de cultuur van een land. Ik heb niet alleen het perfecte plaatje gezien, zoals gewoonlijk, maar ook een hele andere kant gezien. Ik heb gezien hoe je als toerist je steentje kunt bijdragen door je geld aan de juiste mensen te geven, en je krijgt er ook nog eens een onvergetelijke ervaring voor terug. Dit is voor mij duurzaam reizen en ik kan het iedereen aanraden.

4 tips van Yara om bij je volgende reis in je achterhoofd te houden:

• Kies eens voor een hotel dat in handen is van de lokale bevolking. ​Dit is beter voor de lokale economie en het is ook nog eens leuker voor jezelf. Je leert zo namelijk veel meer over de cultuur van een land. 

• Deel geen snoepjes, speelgoed of pennen uit, om te voorkomen dat kinderen leren dat bedelen loont. Wat je wel kan doen is schriften of pennen doneren aan een plaatselijke school. Koop dit dan wel ter plekke. Zo steun je ook nog eens de lokale economie. 

• Het lijkt misschien leuk om op de foto te gaan met een aapje of een rit op de rug van een olifant te maken, maar dit gaat altijd ten koste van de dieren. Stel jezelf altijd de vraag: zou het dier dit ook in het wild doen? Is het antwoord 'nee', dan kun je beter op zoek gaan naar een andere activiteit. 

• Reis als het even kan buiten het hoogseizoen en bezoek niet alleen de bekende hoogtepunten. Zo voorkom je dat je meedoet aan het massatoerisme. Bijkomend voordeel: op onbekende plekken zijn de ontmoetingen met de bewoners vaak nog authentiek en oprecht en is de natuur het minst aangetast door de hordes toeristen.

Als je er niet aan ontkomt om het vliegtuig te pakken...

• Kies voor een directe vlucht. Bij het opstijgen en landen verbrandt het toestel namelijk de meeste brandstof.

• Vlieg met een prijsvechter of chartervlucht. Deze zijn milieuvriendelijker doordat ze minder vaak heen en weer vliegen dan reguliere lijnvluchten. Daarbij komt dat je met z'n allen flink op elkaar gepropt zit, waardoor de CO2-uitstoot per passagier veel kleiner wordt.

• De leukste tip van allemaal: ga langer op reis. Één lange (vlieg)reis naar Bali is minder vervuilend dan drie korte binnen Europa. 

Deze reportage is onafhankelijk van National Geographic tot stand gekomen.

lees verder

Traveler

Travel Month

In januari staat National Geographic in het teken van reizen.

De reistrends voor 2020: van ‘microvakanties’ tot CO2-compensatie

Een verantwoorde manier van reizen is tegenwoordig voor veel mensen belangrijker dan de bestemming zelf.

Moeilijke kwestie: reisschaamte

Reisschaamte, een gevoel dat filosoof Ruud Welten op een reis overviel nadat hij met alle goede bedoelingen op een plek kwam waar een reiziger niets te zoeken heeft. Hij licht toe. 
Lees meer