De verborgen, hartverscheurende impact van COVID-19: miljoenen kinderen die een ouder verloren

Naar schatting 10,4 miljoen kinderen raakten een van hun ouders of verzorgers kwijt, wat de kans vergroot dat ze in armoede opgroeien of te kampen krijgen met allerlei andere problemen. Toch hoeft het niet op een ramp uit te lopen.

Gepubliceerd 11 mei 2022 10:55 CEST
Wereldwijd zijn bijna 10,4 miljoen kinderen een ouder of verzorger kwijtgeraakt door COVID-19. Een van hen ...

Wereldwijd zijn bijna 10,4 miljoen kinderen een ouder of verzorger kwijtgeraakt door COVID-19. Een van hen is Yuni Folani. Haar 56-jarige vader Langlang Buana stierf in juni 2021 aan nierfalen door het coronavirus in het Indonesische Pasaman op West-Sumatra.

Foto door Muhammad Fadli

Er staan altijd verse bloemen op het graf van Langlang Buana in Pasaman in de Indonesische provincie West-Sumatra. Zijn jongste dochter, Yuni Folani, die ‘Ivo’ wordt genoemd, komt op weg naar school langs de begraafplaats. Ze gaat zo vaak naar zijn graf dat de bloemen die ze plukt van de bougainville in hun voortuin nog steeds lekker ruiken wanneer ze terugkomt met een nieuw boeket.

Haar vader overleed vorig jaar aan nierfalen nadat hij COVID-19 had opgelopen. De 14-jarige Ivo is de jongste van zijn twee kinderen en vertelt dat zij en haar vader onafscheidelijk waren en elkaar altijd zaten te plagen. Ze wil politieagent worden, in navolging van haar vader, die beveiliger was. ‘Ik mis het zelfs dat hij me op mijn kop gaf,’ vertelt Ivo terwijl de tranen langs haar wangen stromen.

Yuni en haar moeder Nisma leggen verschillende keren per week de twee kilometer lange scootertocht naar het graf van Langlang af. Op weg naar school komen Yuni en haar zus Try langs de begraafplaats.

Foto door Muhammad Fadli

Het gezin heeft het zwaar nu hij er niet meer is. Nisma, de moeder van Ivo, is de enige kostwinner en heeft moeite rond te komen met de iets minder dan honderd euro die ze elke maand verdiend in de plaatselijke supermarkt.

Ivo en haar gezinsleden zijn bepaald niet de enigen. De Wereldgezondheidsorganisatie schatte dat er op 5 mei sinds de uitbraak van de wereldpandemie 15 miljoen mensen waren gestorven aan COVID-19 of daaraan gerelateerde aandoeningen. Dit is ongeveer drie keer zoveel als het officiële aantal coronadoden. In de Verenigde Staten, het land met de meeste sterfgevallen, kostte de ziekte aan bijna één miljoen Amerikanen het leven volgens gegevens die werden verzameld door de Johns Hopkins University.

Achter deze cijfers gaat een in de moderne geschiedenis ongekende crisis schuil van kinderen die een ouder verloren. Volgens de laatste schattingen van het Imperial College London raakten bijna 10,4 miljoen kinderen over de hele wereld een ouder of verzorger kwijt aan COVID-19. In de Verenigde Staten gaat het om meer dan 214.000 kinderen. En dit aantal is in werkelijkheid waarschijnlijk nog hoger, net als het aantal sterfgevallen.

Een sterfgeval is altijd een ingrijpende gebeurtenis, maar vooral voor kinderen is het traumatisch. Uit tientallen jaren van onderzoek blijkt dat kinderen na het overlijden van een ouder of verzorger een groter risico lopen om te worden misbruikt of mishandeld, in armoede op te groeien, psychische problemen te krijgen (zoals depressies of angstgevoelens) of om zelfmoord te plegen. Als kinderen hier geen goede begeleiding bij krijgen – of als ze te maken krijgen met hele grote problemen – kan de stress zelfs de structuur van hun brein veranderen, waardoor ze een grotere kans lopen te maken te krijgen met allerlei serieuze aandoeningen, vertelt Susan Hillis. Zij is co-voorzitter van de Global Reference Group on Children Affected by COVID-19, een samenwerkingsverband tussen de University of Oxford en de Wereldgezondheidsorganisatie.

Door COVID-19 is de kans op chronische stress bij kinderen daarnaast groter door de lockdowns, schoolsluitingen en de dreiging van het verlies van dierbaren. Maar volgens Hillis en andere deskundigen hoeft dit niet op een ramp uit te lopen. Dankzij de kennis die werd opgedaan tijdens eerdere crises is bekend hoe kinderen kunnen worden geholpen om met het ergste om te gaan.

‘Maar daarvoor moeten we met zijn allen samenwerken zoals we nog nooit hebben gedaan,’ zegt ze. En het is daarbij van cruciaal belang om snel in actie te komen.

Het trauma van het verlies van een ouder

Wanneer mensen het woord ‘wees’ horen, denken ze vaak aan iemand die beide ouders heeft verloren. Maar in de definitie van de Verenigde Naties is een wees een kind dat, net als Ivo, één ouder heeft verloren. En steeds vaker wordt de term ook gebruikt voor kinderen die hun grootouders of andere verzorgers verloren.

‘Wanneer een van je ouders sterft, ben je in zekere zin allebei je ouders kwijt,’ zegt Carolyn Taverner, medeoprichter en programmadirecteur van Emma’s Place, een centrum voor rouw voor kinderen en gezinnen in de wijk Staten Island in New York. De overgebleven ouder is zelf vaak in rouw, en veel van hen hebben minder tijd voor de kinderen terwijl ze bezig zijn hun hoofd boven water te houden. Kinderen zijn daarnaast heel gevoelig voor de emoties van hun ouders en proberen hen vaak te beschermen door hun eigen gevoelens te verbergen.

Hoe ernstig de gevolgen van een verlies van een ouder zijn werd al duidelijk tijdens de aidspandemie, waardoor in 1990, het eerste jaar dat er schattingen werden gedaan, wereldwijd 903.000 kinderen achterbleven na een sterfgeval volgens een rapport van het Joint United Nations Programme on HIV/AIDS. In de tientallen jaren daarna hebben wetenschappers veel bewijs verzameld over de risico’s die het verlies van (een van de) ouders of verzorgers met zich meebrengt.

Dat begint met de geestelijke gesteldheid van kinderen. Volgens Taverner is het overlijden van een ouder vaak de eerste keer dat een kind zich realiseert dat er altijd erge dingen kunnen gebeuren. Jongere kinderen, die nog niet hebben geleerd om te gaan met hun emoties, hebben vaker gedragsproblemen en problemen op school. Oudere kinderen kunnen zich alleen voelen in hun verdriet, omdat hun vrienden hun verlies niet begrijpen.

Maar kinderen lopen ook op andere vlakken gezondheidsrisico’s. Het overlijden van een kostwinner leidt mogelijk tot armoede binnen het gezin, waardoor kinderen ondervoed raken of niet langer naar school kunnen omdat ze moeten gaan werken. Uit artikelen in onder meer het vakblad Vulnerable Children and Youth Studies blijkt dat kinderen die een ouder hebben verloren, een groter risico lopen fysiek, seksueel of emotioneel te worden misbruikt.

‘Een kind kan te maken krijgen met een opeenstapeling van misbruik en andere problemen,’ vertelt Hillis.

Dat kan leiden tot wat wel toxische stress wordt genoemd. Het lichaam reageert vaak op moeilijke omstandigheden door de hartslag te verhogen en stresshormonen vrij te geven. Wanneer deze situatie lang duurt of ernstig is, kan er in het lichaam een domino-effect optreden van schadelijke biologische reacties, zoals een blokkade van de synapsen, de uiteinden van zenuwcellen in het brein.

Door toxische stress lopen kinderen het risico op termijn te maken te krijgen met complicaties als diabetes of de ziekte van Parkinson. Ook kan het afweersysteem aangetast raken, en er bestaat een grotere kans om te overlijden aan onder meer hart- en vaatziekten en aids. Daarnaast plegen kinderen die een ouder hebben verloren vaker zelfmoord.

In januari bracht UNICEF een rapport uit waarin stond dat wereldwijd meer dan 616 miljoen leerlingen nog steeds te maken hebben met schoolsluitingen vanwege COVID. Deskundigen vrezen dat de meest kwetsbare kinderen daardoor een groter risico lopen in de kinderarbeid te belanden. Voor kinderen die rouwen en voor wie de dagelijkse routines een houvast bieden, kan het ook schadelijk zijn als ze niet naar school kunnen.

‘Toen de pandemie eenmaal toesloeg, was niets meer hetzelfde,’ zegt Taverner. ‘Je kunt nergens naartoe om er even aan te ontsnappen.’

Voor een bezoek aan het graf van haar vader plukt Yuni bloemen van de bougainville in de tuin voor haar ouderlijke woning. Volgens de traditie strooit ze de bloemblaadjes uit over het graf en giet er daarna water overheen.

Foto door Muhammad Fadli

Een verborgen ramp

In het voorjaar van 2020 had de pandemie nog niet in Zambia toegeslagen, maar toch maakte Remmy Hamapande zich zorgen terwijl hij in de gaten hield hoe COVID-19 de rest van de wereld op zijn kop zette. Als landelijk directeur van de non-profitorganisatie Forgotten Voices, die in verschillende landen in het zuiden van Afrika actief is, wist Hamapande dat de pandemie zwaar zou zijn voor kinderen in die regio die eerder al hun ouders aan aids waren kwijtgeraakt en die werden opgevangen door hun grootouders. Zij behoorden juist tot de kwetsbare groep voor COVID.

‘Als COVID hier toeslaat en alle opa’s en oma’s de das omdoet, is er niemand meer over die voor de achtergebleven kinderen kan zorgen,’ dacht Hamapande. ‘Dan worden die kinderen voor de tweede keer wees.’

Hamapande nam contact op met Hillis om alarm te slaan. Tijdens haar tientallen jaren durende loopbaan bij de Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention had Hillis onderzoek gedaan naar kinderen die hun ouders verloren tijdens verschillende gezondheidscrises. In augustus 2020 had ze een team samengesteld van wetenschappers om uit te zoeken om hoeveel kinderen het ging, te beginnen met de Verenigde Staten en Brazilië.

In slechts twee weken tijd hadden ze voorlopige gegevens verzameld die ‘schokkend en hartverscheurend waren,’ aldus Hillis. De schatting was dat er voor elke twee gemelde coronadoden in die landen minstens één kind achterbleef. Toen de deltavariant over de hele wereld voor pieken zorgde, nam dat cijfer toe tot één achtergebleven kind voor elke coronadode. In Afrika was dat vanaf het einde van oktober 2021 zelfs twee wezen voor elke dode.

Ondanks het enorme aantal sterfgevallen, heeft de crisis van de achtergebleven kinderen relatief weinig aandacht gekregen; het is een pandemie die verborgen blijft binnen een pandemie. Volgens Rachel Kidman, een sociaal epidemioloog van de Stony Brook University die gespecialiseerd is in jeugdproblematiek, wordt COVID-19 met name gezien als een ziekte die oudere mensen treft, waardoor er weinig aandacht is voor de negatieve effecten van de ziekte op kinderen.

Maar volgens het Pew Research Center wordt maar liefst 38 procent van de kinderen over de hele wereld grootgebracht in huishoudens van verschillende generaties. In Zambia en veel andere landen in de Afrikaanse sub-Sahara leeft ruim 30 procent van de kinderen in een zogenaamd ‘skipped-generation-huishouden’, wat inhoudt dat deze kinderen niet bij hun ouders wonen, maar bij hun grootouders.

Daarnaast wijst Kidman erop dat COVID-19 niet alleen dodelijk uitpakt voor opa’s en oma’s. Door de mondiale ongelijke verdeling van vaccins tegen de ziekte, lopen in sommige delen van de wereld mensen van alle leeftijden een grotere kans om de ziekte te krijgen. Daarnaast pakt de ziekte vaker dodelijk uit voor mensen voor wie nauwelijks gezondheidszorg beschikbaar is.

‘Er is inmiddels een aanzienlijke groep mensen jonger dan 65 jaar die aan COVID is overleden. Mensen in die leeftijdsgroep moeten vaak zorgen voor kinderen,’ aldus Kidman.

In Zambia zag Hamapande dat kinderen uit een gezin uit elkaar moesten worden gehaald en dat dorpsgenoten die al moeite hebben om hun eigen gezinsleden te eten te geven kinderen van hun buren opnamen. Begeleiding is er nauwelijks en Hamapande zag de tekenen van trauma’s, van in bed plassen tot een vloedgolf aan zelfmoorden.

‘Denk je eens in dat een kind zijn of haar verzorger verliest en dan in feite niemand meer heeft om bij terecht te kunnen,’ zegt hij. Daarnaast vertelt hij dat er ook grote behoefte is aan psychische hulp.

Hoe we kinderen die een ouder hebben verloren kunnen helpen

Crises uit het verleden hebben wetenschappers geleerd wat kan helpen en wat zeker niet helpt bij het verzachten van de pijn.

Wat zeker niet moet gebeuren? Kinderen in weeshuizen stoppen – of tenminste in instellingen waar verwaarloosde kinderen als sardientjes bij elkaar worden gepropt. Uit toonaangevend onderzoek naar Roemeense weeshuizen, die in de jaren negentig berucht waren om hun armoedige omstandigheden, bleek dat institutionalisering een grote invloed had op de hersenstructuur van kinderen. Elk jaar in een weeshuis leidde tot verdere cognitieve en ontwikkelingsachterstanden in vergelijking tot kinderen in pleeggezinnen.

Het goede nieuws is dat dit effect weer afneemt als een kind een goed thuis vindt. Uit een onderzoek uit 2012 bleek dat kinderen uit kindertehuizen die waren opgenomen in pleeggezinnen hun ontwikkelingsachterstand ten opzichte van leeftijdgenoten weer konden inhalen.

Kinderen hebben een gezin (in wat voor vorm dan ook) nodig om structuur aan hun leven te geven, vertelt Lucie Cluver, hoogleraar Sociaal werk aan zowel de University of Oxford als de University of Cape Town. Of er van een kind gehouden wordt, of het genoeg te eten heeft en naar school kan, ‘dat bepaalt het effect van een sterfgeval, niet het sterfgeval zelf.’

Maar zelfs weeskinderen waar goed voor wordt gezocht, hebben extra ondersteuning nodig. Volgens Cluver, die deel uitmaakte van het door Hillis samengestelde team voor het ramen van het aantal wezen door COVID-19, zijn financiële hulp, ondersteuning bij de opvoeding en de mogelijkheid op school te blijven de drie belangrijkste factoren.

orgen dat gezinnen voldoende geld en voedsel hebben. Als ouders niet meerdere banen tegelijk hoeven te hebben, kunnen ze tijd nemen om naar hun kinderen te luisteren en hen te ondersteunen. Als kinderen voldoende te eten hebben en op school zitten, zijn ze minder kwetsbaar voor andere risicofactoren. Het is gebleken dat financiële steun aan families die in armoede leven de kans aanzienlijk verkleint dat meisjes en jonge vrouwen sekswerk tegen betaling moeten doen.

Mishandeling is een ander risico. Stress bij ouders kan leiden tot geweld in kwetsbare gezinnen. Het is belangrijk om verzorgers de nodige vaardigheden aan te reiken wanneer een kind of een andere verzorger tijdens de rouw problematisch gedrag vertoont. Uit onderzoek is gebleken dat speciale programma’s kunnen zorgen voor een aanzienlijke afname van fysiek, seksueel of emotioneel geweld binnen gezinnen.

Tot slot is het belangrijk dat kinderen die een ouder verliezen naar school kunnen blijven gaan. Dit helpt getraumatiseerde kinderen om weer enigszins terug te keren naar het normale leven. Daarnaast is gebleken dat schoolbezoek armoede tegengaat, zorgt dat kinderen later seksueel actief worden en dat ze kunnen deelnemen aan de maatschappij.

Is er hulp onderweg?

Eind september 2021 was Calandra Cook net begonnen aan haar laatste jaar aan de Georgia State University toen ze zich moest afmelden omdat ze de begrafenis van haar moeder moest regelen. De 21-jarige, die geen naaste familieleden had om haar te helpen, moest alles alleen beslissen. Ze deed het, maar was verdoofd door de klap.

Artsen hadden Calandra wel gewaarschuwd dat de longen van haar moeder zwakker werden, dat haar hartslag te hoog was en haar zuurstofniveau te laag. Maar toch was het overlijden van Yolanda Meshae Powell een complete schok voor Calandra en haar drie broertjes en zusjes. Ze hadden niet eens de kans om met hun moeder te praten of haar een knuffel te geven voor ze overleed. ‘Ik moest door het glas afscheid nemen van mijn moeder,’ vertelt Calandra.

Vervolgens stond ze voor de opgave om haar school af te maken. Ze kreeg van haar opleiding te horen dat ze geen recht meer had op een lening als student en dat ze haar studie zelf moest betalen. En dat terwijl ze niet terug naar huis kon om geld te besparen.

‘Toen mijn moeder stierf, stierf ook mijn vangnet,’ vertelt Calandra.

Eerder dit jaar richtte het COVID Collaborative, een groep vooraanstaande Amerikaanse deskundigen op het gebied van volksgezondheid, onderwijs en economie, Hidden Pain op. Via dit onlineplatform kunnen gezinnen die iemand hebben verloren financiering vinden voor onder meer begrafeniskosten, kortingen op internetservices en groepen voor rouwbegeleiding. In de staat Californië bestaan plannen voor een door de staat gefinancierd fonds voor COVID-wezen. Maar er gebeurt in de Verenigde Staten weinig op nationaal niveau.

Ook in de rest van de wereld gebeurt nog weinig op de schaal zoals die geldt voor het project PEPFAR, (U.S. President’s Emergency Plan for AIDS Relief) van de Amerikaanse overheid. Nadat wetenschappers voor het eerst aan de bel hadden getrokken over het lot van aidswezen, duurde het nog dertien jaar voordat PEPFAR werd ingesteld. Tegen die tijd was het aantal weeskinderen toegenomen van 903.000 tot 15 miljoen.

‘Ik hoop met heel mijn hart dat we niet nog eens dertien jaar hoeven te wachten,’ zegt Hillis. ‘Deze tsunami overspoelt ons terwijl de ene na de andere variant de kop opsteekt.’

Calandra vindt het frustrerend dat de wereld de pandemie alweer lijkt te hebben vergeten, zelfs de mensen die haar vlak na het overlijden van haar moeder nog hielpen. ‘Na verloop van tijd gaat iedereen verder,’ zegt ze. ‘Rouwen is iets dat je in je eentje doet.’

Ze moet nog een aantal vakken afronden, maar ze zal in mei samen met haar klasgenoten afstuderen – uitgerekend in het weekend van Moederdag. Het is een bitterzoete ervaring: Yolanda was zo blij dat haar dochter haar diploma zou krijgen dat ze haar drie keer per dag belde.

Calandra weet dat ze het moeilijk zal vinden om over het podium te lopen zonder dat haar moeder in het publiek zit. ‘Mensen zeggen dat ze er ergens wel bij zal zijn, maar dat helpt niet echt om je beter te voelen,’ zegt Calandra. Ze gaat zich houden aan een van de favoriete adviezen van haar moeder. ‘Ik hoor haar al zeggen dat ik geen watje moet zijn. Ik heb alles aan mijn moeder te danken.’

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op nationalgeographic.com

Lees meer

Dit vindt u misschien ook interessant

Wetenschap
Kan deze negentiende-eeuwse medische praktijk helpen bij long covid?
Wetenschap
Wat kunnen we doen aan de schadelijke effecten van corona op de mentale gesteldheid van kinderen
Wetenschap
‘Terug naar normaal’ zou weleens heel eng kunnen aanvoelen
Wetenschap
Stel je vaker dingen uit? Dat komt door de pandemie.
Wetenschap
Zullen we grote menigten ooit weer vertrouwen?

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2021 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.