Op dit moment worden grote delen van Nederland en België ontregeld door sneeuw en vorst. Maar begin januari 1709 sloeg het weer nóg genadelozer toe. In één nacht veranderde Europa in een bevroren continent. Drie maanden lang hield een winter aan die de geschiedenis in zou gaan als de koudste in minstens vijf eeuwen.

Een bevroren continent

Koude winters waren niets bijzonders aan het begin van de achttiende eeuw; er werd zelfs gesproken van een Kleine IJstijd. Logischerwijze bereidde men zich aan het begin van het jaar voor op de komende temperaturen. Maar al snel bleek dat januari 1709 anders zou zijn dan voorgaande jaren.

In Engeland mat de geleerde William Derham min twaalf graden Celsius, de laagste temperatuur die hij ooit had geregistreerd. ‘Ik geloof dat deze vorst groter was dan alles wat de mens zich kan herinneren,’ schreef hij later.

In andere delen van Europa zakte het kwik tot min vijftien graden. De hoop dat het bij een korte koudegolf zou blijven vervloog al snel: de kou hield wekenlang aan. In Engeland vroor de Theems langzaam dicht, net als de Nederlandse kanalen. Ook bleef de Baltische Zee maandenlang bevroren, waardoor reizigers te paard over het ijs van Denemarken naar Zweden konden trekken.

Frankrijk het zwaarst getroffen

Geen land werd zo hard geraakt als Frankrijk. Het land had dat jaar al zwaar te lijden onder misoogsten, hoge belastingen en de Spaanse Successieoorlog. Met de plotselinge kou ging het van kwaad tot erger. Omdat veel huizen slecht geïsoleerd waren, stierven in januari duizenden Fransen aan onderkoeling. Ook vee stierf massaal in stallen en hokken.

Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!

Aangezien de kanalen en havens geblokkeerd raakten, vielen voedseltransporten stil. Ook de grote Franse steden als Parijs zaten hierdoor maandenlang zonder voedselaanvoer. In Versailles schreef Elisabeth Charlotte van de Palts, schoonzus van koning Lodewijk XIV, dat ze ondanks een brandend haardvuur en bonten kleding bleef rillen. Ook haar wijn kon geen warmte bieden: deze bevroor in de fles.

IJs in Zuid-Europa

Ook in Zuid-Europa ontsnapte men niet aan deze extreme winter. Italiaanse steden zoals Rome en Florence raakten afgesloten door sneeuw, en in Spanje vroor de rivier de Ebro dicht. Zelfs rond Valencia gingen olijfboomgaarden verloren.

In het voorjaar begon de sneeuw langzaam te smelten, maar de problemen van deze extreme winter waren nog niet voorbij. Zo was er in 1708 al een griepepidemie uitgebroken in Rome, die door de kou en voedseltekorten over grote delen van Europa kon verspreiden. Ook zorgde het smeltende ijs voor veel overstromingen.

Leestip: Was rampdecennium 536-546 de zwaarste periode ooit om in te leven?

Maar van alle gevolgen van deze strenge winter was de honger het verwoestendst. Oogsten van graan, groente en fruit gingen massaal verloren, en deze problemen sleepten zich voort tot ver in het volgende jaar. In 1709 waren de graanprijzen wel zes keer zo hoog als normaal.

In Frankrijk stierven tussen 1709 en 1710 naar schatting 600.000 mensen meer dan gebruikelijk. Koning Lodewijk XIV probeerde de honger te stillen door brood uit te delen, en de adel te verplichten om hetzelfde te doen. Tegen het voedseltekort leek echter niet op te boksen.

Waarom was deze winter zo extreem?

Tot op de dag van vandaag is de oorzaak van de winter van 1709 niet helemaal duidelijk. Wel hebben wetenschappers aanwijzingen voor factoren die de extreme kou in de hand hebben geholpen. Zo viel deze periode samen met het zogeheten Maunderminimum: een fase waarin de zon minder energie afgaf.

Leestip: Zo ziet het dagelijks leven eruit in de koudste stad ter wereld

Tegelijkertijd waren er meerdere vulkaanuitbarstingen in Europa en rond de Middellandse Zee. Het As en stof dat in de atmosfeer terecht kwam heeft mogelijk het zonlicht geblokkeerd en zo afkoeling versterken.

Of er ooit nog zo’n strenge winter als in 1709 kan plaatsvinden, achten wetenschappers zeer onwaarschijnlijk. Het klimaat is inmiddels duidelijk warmer dan drie eeuwen geleden. Toch sluiten onderzoekers plotselinge kou-uitbraken niet helemaal uit, waardoor strengere winters dan normaal toch kunnen plaatsvinden.

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!