Aan de oevers van het Nassermeer, in het uiterste zuiden van Egypte, staren vier kolossale beelden van farao Ramses II uit over het woestijnlandschap. Op het eerste gezicht lijkt er niets ongewoons aan Aboe Simbel: de reusachtige rotsfaçade oogt alsof zij hier al meer dan drieduizend jaar onaangeroerd staat. Maar schijn bedriegt.
In werkelijkheid werd dit wereldberoemde tempelcomplex in de jaren zestig steen voor steen losgezaagd, verplaatst en opnieuw opgebouwd op hogergelegen grond. Het was een van de spectaculairste reddingsoperaties uit de geschiedenis van de archeologie en tegelijk een keerpunt in het wereldwijde denken over erfgoedbescherming.
Wat is Aboe Simbel?
Aboe Simbel is een archeologische site met twee uit de rots gehouwen tempels, gebouwd in opdracht van farao Ramses II in de dertiende eeuw v.C. De grote tempel was gewijd aan Ramses zelf en aan de goden Amon-Re, Re-Horachty en Ptah. De kleinere tempel was gewijd aan koningin Nefertari en de godin Hathor.
Het complex lag in het oude Nubië, aan de zuidgrens van het faraonische Egypte, en was bedoeld als religieus monument en als politiek statement: een demonstratie van Egyptische macht richting het zuiden.
Bedreigd door het stijgende water
Na meer dan drieduizend jaar werd het voortbestaan van Aboe Simbel ernstig bedreigd. Dat kwam niet door oorlogen, aardbevingen of plunderaars, maar door modernisering. In de jaren vijftig besloot Egypte namelijk de Hoge Aswandam te bouwen. Die moest de overstromingen van de Nijl reguleren, de landbouw ondersteunen en grote hoeveelheden elektriciteit opwekken.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Het leidde tot een botsing tussen de economische en technische ambities van een moderne staat enerzijds en het behoud van onvervangbaar cultureel erfgoed anderzijds. Het nieuwe stuwmeer achter de dam, het Nassermeer, zou namelijk een groot deel van Nubië onder water zetten. Daarmee werden tal van archeologische sites bedreigd, waaronder Aboe Simbel.
Internationale campagne van Unesco
In 1959 vroegen Egypte en Soedan om hulp, waarna Unesco in 1960 een internationale campagne lanceerde om de Nubische monumenten te redden. Voor die missie werden deskundigen uit allerlei disciplines samengebracht: archeologen, ingenieurs, hydrologen en architecten. Uiteindelijk droegen ongeveer vijftig landen financieel bij aan de redding; in bredere zin namen nog veel meer staten deel aan de campagne.
Leestip: Welke Unesco-werelderfgoedlocaties vind je in Nederland?
De verplaatsing van Aboe Simbel werd daarmee een toonbeeld van internationale samenwerking: een vroege demonstratie van het idee dat sommige monumenten niet van één land zijn, maar van de mensheid als geheel. Unesco ziet de campagne zelf dan ook als een belangrijk historisch moment in de aanloop naar het latere Werelderfgoedverdrag.
Verplaatsen zonder betekenis te verliezen
In 1963 werd gekozen voor het plan om de tempels uit elkaar te halen en elders weer op te bouwen. Tussen 1964 en 1968 werd de verplaatsing uitgevoerd. De nieuwe locatie ligt ongeveer 65 meter hoger en 200 meter verder van de rivier.
De operatie was niet alleen technisch ingewikkeld, maar ook archeologisch delicaat. De reliëfs, beelden en binnenruimten moesten intact blijven. Het ging dus om een zeldzame combinatie van civiele techniek en restauratiekunde: slopen zonder te vernietigen, verplaatsen zonder het monument zijn betekenis te ontnemen.
Voorbeeld voor latere erfgoedbescherming
Unesco omschrijft de redding van de Nubische monumenten als een gigantisch project waarvan de totale kosten uitkwamen op tachtig miljoen dollar. Maar de opbrengst was groter dan het behoud van twee wereldberoemde tempels.
Leestip: De Unesco-werelderfgoedlijst is de ideale reisinspiratie – en deze 6 locaties zijn een bezoek waard
De campagne versnelde ook archeologisch onderzoek in het bedreigde Nubië en leidde tot de documentatie en berging van talloze andere sites en objecten. Aboe Simbel werd zo een succesvoorbeeld voor latere internationale erfgoedbescherming.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
