In 1950 spreekt 57,68 procent van de Belgen zich uit voor de terugkeer van koning Leopold III. Toch draagt hij kort daarna zijn koninklijke bevoegdheden over en doet hij een jaar later afstand van de troon. De oorzaak ligt in een beslissing die hij tien jaar eerder nam, toen nazi-Duitsland België binnenviel en Leopold tegen de wens van zijn regering bij zijn leger bleef. Die keuze verdeelde België uiteindelijk tot op het bot. Hoe kon de terugkeer van één koning het land zo dicht bij een politieke crisis brengen?
De beslissing die koning en regering uit elkaar dreef
Als nazi-Duitsland op 10 mei 1940 de Lage Landen en Frankrijk binnenvalt, maakt de Belgische koning Leopold III een lastige keuze: hij blijft, als hoofd van het leger, in België om zijn troepen aan te sturen. Maar ondanks stevig verzet worden de Belgische troepen langzaam richting de Noordzee teruggedrongen.
Op 25 mei wijkt de Belgische regering uit naar Frankrijk, om van daaruit de strijd voort te zetten. De regering spoort Leopold aan om hetzelfde te doen, maar die weigert resoluut: hij wil zijn troepen op dit kritieke moment niet in de steek laten. Drie dagen later staakt Leopold de strijd. Het Belgische leger geeft zich over aan de Duitsers, waarna Leopold en zijn manschappen krijgsgevangen genomen worden.
De Belgische regering is onthutst over de eenzijdige beslissing van Leopold om het Belgische leger te laten capituleren. In een radiotoespraak vanuit het onbezette Frankrijk neemt de Belgische premier Pierlot afstand van de keuze en uitspraken van Leopold.
Hij betoogt vervolgens dat Leopold, als krijgsgevangene, zijn plichten als staatshoofd niet meer kan uitoefenen en dat de macht zodoende in handen van de regering ligt. Deze zal de strijd vanuit onbezet gebied voortzetten tegen de Duitse bezetters.
Waarom Leopold tijdens de bezetting steeds omstredener werd
Leopold reageert verbolgen op deze toespraak. Hij erkent op zijn beurt zijn regering niet meer en uit felle kritiek op de Belgische politici die hem in de steek lieten. Leopold probeert hierna een nieuwe Belgische regering op te zetten, maar dit wordt door de Duitsers verhinderd.
Het feit dat de koning het lot van zijn manschappen wil delen, maakt Leopold populair onder het volk en zijn troepen. Maar er wordt met twee maten gemeten. Voor Leopold betekent krijgsgevangenschap een huisarrest in het kasteel van Laken, waar hij de oorlog in relatieve vrijheid uit mag zitten. Veel Vlaamse manschappen worden ontwapend en naar huis gestuurd, terwijl veel Franstalige krijgsgevangenen in Duitsland dwangarbeid moeten verrichten.
De ontmoeting met Hitler die Leopold bleef achtervolgen
Na de oorlog zorgt het gedrag van Leopold in de jaren 1940-1945 voor de nodige discussie. Zo weigert Leopold tijdens de bezetting contact met zijn voormalige regering en wil hij niet met de geallieerden samenwerken.
Maar hij weigert ook een ontmoeting met Hitler, al komt hij later op deze keuze terug. Tijdens de audiëntie met de Führer vraagt Leopold om de vrijlating van de krijgsgevangenen en of België zijn neutraliteit kan terugkrijgen, eventueel binnen het Duitse Rijk. Hitler weigert.
Leopold richt tijdens de oorlog een steunpunt voor de gezinnen van (gevangen) Belgische soldaten op. Ook protesteert hij tegen de deportatie van Belgische burgers naar Duitse straf- en werkkampen.
België is bevrijd, maar de koning kan niet terug
Op 7 juni 1944, een dag na de geallieerde landingen in Normandië, wordt Leopold met zijn gezin door de Duitsers naar Oostenrijk gebracht. Hier zou hij tot het einde van de oorlog blijven. Als de regering Pierlot in september 1944 weer naar België terugkeert, treft het daar een brief van Leopold aan. In dit ‘politiek testament’ geeft Leopold instructies voor een nieuw te vormen regering én eist hij excuses van de regering Pierlot. Omdat Leopold een ‘symbool van nationale eenheid’ is, houdt men dit document geheim.
Omdat koning Leopold zich nog steeds in krijgsgevangenschap bevindt, wordt zijn broer prins Karel als tijdelijke prins-regent aangesteld. Hij zou uiteindelijk bijna zes jaar aanblijven.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg National Geographic toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
Als koning Leopold in mei 1945 wordt bevrijd, reist de nieuwe premier Van Acker naar Oostenrijk om de terugkeer van de koning te bespreken. De regering verlangt dat de koning vóór terugkeer een aantal concessies doet: hij moet een aantal raadgevers ontslaan én zich lovend uitspreken over de geallieerden en het Belgische verzet. Leopold weigert: hij verlangt verontschuldigingen van iedereen die hem na de overgave bekritiseerde en de rug toekeerde.
Keert de koning terug of niet?
In de jaren die volgen komen koning Leopold en de Belgische politici niet nader tot elkaar. De Belgische samenleving is ook diep verdeeld: de christendemocraten steunen de terugkeer van de vorst, terwijl de socialisten en de communisten zich daartegen verzetten. Omdat de politiek verdeeld blijft, wordt er besloten tot een volksraadpleging. Hoe kijkt het volk naar de terugkeer van zijn vorst en kan deze zijn taken als staatshoofd weer oppakken?
Op 12 maart 1950 stemt 57,68 procent van de Belgen voor de terugkeer van Leopold. Vooral in Vlaanderen krijgt Leopold veel steun. In Wallonië – waar veel mannen in krijgsgevangenschap hebben gezeten – stemt het grootste deel van de bevolking tegen. Op 22 juli 1950, na zes jaar ballingschap in Oostenrijk en Zwitserland, zet Leopold weer voet in Brussel.
Als reactie op de terugkeer van Leopold worden in Wallonië grote protesten en stakingen georganiseerd. Deze verspreiden zich langzaam over het land en leggen grote delen van de economie plat. Als er op 30 juli bij protesten in Grâce-Berleur, bij Luik, vier betogers worden doodgeschoten, hakt de regering de knoop door: Leopold moet aftreden om de nationale rust te bewaren. Leopold sputtert tegen, doet uiteindelijk in juli 1951 afstand van de troon. Hij wordt opgevolgd door Boudewijn.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Jurre is als Digital Editor actief voor alle digitale kanalen van National Geographic. Door zijn brede interesse en journalistieke achtergrond is hij van alle markten thuis, al gaat zijn hart toch wat sneller kloppen van verhalen over reizen, geschiedenis en natuur. In zijn vrije tijd gaat hij graag met de backpack op stap óf ontdekt hij, thuis aan de keukentafel, kerkers en kastelen in Dungeons & Dragons.
