Waarnaar verlangt een Belg het meest na een lange reis in het buitenland? Niet naar zijn eigen bed, maar naar het vertrouwde stamfrietkot. Dat klinkt misschien als een cliché, maar volgens erfgoedspecialisten raakt het aan iets wezenlijks. ‘De frietkotcultuur is zo diep verweven met onze identiteit dat ze erkend is als immaterieel erfgoed,’ zegt Chantal Bisschop, stafmedewerker Immaterieel Erfgoed bij het Centrum Agrarische Geschiedenis (CAG).
Sinds 2017 geldt die erkenning in heel België; Vlaanderen deed dat al eerder. Met bijna vijfduizend frietkoten verspreid over het land hoef je in België nooit ver te lopen voor een puntzak friet met mayonaise. Zelfs in het kleinste dorp staat wel een frituur – en die verschilt fundamenteel van internationale fastfoodketens.
Geen fastfood, maar een sociaal ritueel
‘Van buitenaf lijkt een frietkot misschien op fastfood, maar het is eigenlijk het tegenovergestelde,’ zegt Bisschop. ‘Bij een keten krijg je overal exact hetzelfde. In een frietkot heeft elke friturist zijn eigen specialiteiten, recepten en aanpak.’
Friet halen is bovendien meer dan eten alleen. Veel gezinnen hebben een vaste frietdag, en bij je vaste frituur hoeft je bestelling vaak niet eens meer uitgesproken te worden.
‘Het is een informele, gezellige eetcultuur,’ zegt Bisschop. ‘Een beetje eigenzinnig ook. Dat past bij de Belgische manier om van iets eenvoudigs te genieten.’
Hoe het frietkot ontstond op de kermis
De wortels van die cultuur liggen in de negentiende eeuw. Halverwege die eeuw ontdekte Jean-Frédéric Krieger, een ondernemer van Duitse afkomst, hoe populair friet was bij het Belgische publiek. Hij wordt gezien als de grondlegger van de Belgische frietkotcultuur. Op de kermis van Luik opende hij een van de eerste frietkramen.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
‘In 1856 waren er drie frietkramen op de Luikse kermis,’ vertelt Bisschop. ‘Vijf jaar later waren dat er al zeventien.’ Krieger noemde zichzelf niet voor niets de ‘koning van de friet’. Hij bouwde snel een netwerk uit van mobiele kramen én vaste frietzaken in steden als Brussel, Gent en Antwerpen.
Van mobiele kraam tot vaste plek in het straatbeeld
In de beginjaren waren frietkoten vaak mobiele kramen, die neerstreken op strategische plekken: aan de voet van een monument, op een dorpsplein of naast de kerk. Al snel werden ze een vast onderdeel van het Belgische straatbeeld.
Maar die vanzelfsprekende aanwezigheid kwam onder druk te staan. Vanaf de jaren tachtig verdwenen veel vrijstaande frietkoten. ‘Gemeenten vonden ze vaak storend of lelijk en stimuleerden frituristen om naar vaste panden te verhuizen,’ zegt Bisschop.
De afgelopen tien jaar is het tij gekeerd. De erkenning als immaterieel erfgoed heeft het imago van het frietkot zichtbaar versterkt. ‘Frituristen zijn opnieuw trots op hun vak,’ zegt Bisschop. ‘Het respect is terug.’ Sinds kort zijn zelfs drie frietkoten erkend als onroerend erfgoed – iets wat een paar decennia geleden ondenkbaar leek.
Komt het frietkot ooit op de Unesco-lijst?
Voorlopig blijft de erkenning beperkt tot België. Anders dan de Belgische biercultuur staat de frietkottraditie nog niet op de Unesco-lijst van immaterieel erfgoed. Zijn er plannen om dat te veranderen? ‘Nee, er ligt niets concreets,’ zegt Bisschop. ‘Maar ik sluit niet uit dat het er ooit van komt.’
Tot die tijd blijft het frietkot vooral wat het altijd al was: een eenvoudige plek waar cultuur, smaak en dagelijks leven samenkomen – en waar veel Belgen, waar ook ter wereld, naar terugverlangen.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
