Geschiedenis en Cultuur

Kleurrijk fotoverslag vanuit de Bulgaarse Rozenvallei

Het Balkangebergte van Bulgarije hult zich elk jaar van mei tot juni in een roze kleed – en levert bijzondere fotomomenten op. vrijdag, 10 augustus

Door Yana Paskova
Foto's Van Yana Paskova

De Bulgaarse Rozenvallei strekt zich over een afstand van ongeveer 140 kilometer uit in een smalle corridor in het Balkangebergte en hult zich elk jaar van mei tot juni in een roze kleed. Dit gebied stond in communistische tijden bekend om de productie van pistolen, munitie en automatische geweren, maar nu is de vallei een van de grootste producenten van een soort olie die als ‘vloeibaar goud’ wordt omschreven. Die bijnaam heeft rozenolie niet voor niets: één liter van het spul – waarvoor veertienhonderd kilo rozen nodig zijn – is tussen de drie- en vijfduizend euro waard. Tegenwoordig wordt de eetbare en zeer geurige bloem aanbeden als het nationale symbool van Bulgarije, maar door economische factoren en de klimaatverandering is de toekomst van de rozenteelt onzeker.

De meest voorkomende oliehoudende rozensoort in de vallei is de rozekleurige Damaskroos (Rosa damascena mill). De precieze geboorteplaats van deze cultivar is onbekend: in veel bronnen wordt de Syrische hoofdstad Damascus genoemd, terwijl andere naar het oude Perzië (het tegenwoordige Iran) verwijzen. In de zeventiende eeuw bracht een Turkse koopman de bloem mee naar Bulgarije, waar hij nu de officieuze naam Rosa kazanlika draagt, ter ere van de vallei waar hij wordt geteeld.

 

Het stadje Kazanlak wordt gezien als de hoofdstad van de Rozenvallei en is ook de plek waar elk jaar in juni het jaarlijkse Rozenfestival plaatsvindt. Bezoekers kunnen traditionele rozenplukkers aan het werk zien, zich verdiepen in het destillatieprocedé en volksdansen bijwonen. De rozen worden verwerkt in cakes, zeep, sieraden, wijn en rakija (een sterke plaatselijke vruchtenbrandewijn). Er is ook een parade ter ere van de Rozenkoningin, die uit een groep middelbare scholieren wordt gekozen.

Door de veeleisende teelt van de bloem is er alle reden om een succesvolle oogst te vieren. Tihomir Tatsjev en Aleksandrina Aleksandrova verbouwen hun rozen op een kleine twee hectare land bij Boezovgrad. Zoals voor veel telers is de verbouwing ook voor hen een langdurig, gecompliceerd en kostbaar proces. Het inplanten van de rozenstekken begint in de herfst, wanneer de bodem er klaar voor is. Daarna worden de planten het hele jaar door verzorgd met kunstmest, tractorwerk, het verwijderen van uitgedroogde takken en de geldverslindende bestrijding van insecten en onkruid. Uiteindelijk kunnen de rozen in mei en juni worden geplukt.

Tatsjev en Aleksandrova behoren tot de vele rozentelers uit de hele Rozenvallei die de handen ineen hebben geslagen om te protesteren tegen de lage aankoopprijzen die de destilleerderijen van rozenolie voor de bloemen betalen, onder meer door grote zakken rozen op de plaatselijke snelwegen te dumpen. Rozenolie is zeer gewild in de cosmetica en de parfumindustrie en wordt verwerkt door firma’s zoals Dr. Hauschka en Estée Lauder, waardoor de prijs hoog blijft. Intussen zijn de grondstofprijzen voor deze bloemen dusdanig gedaald dat ze nog amper de productie- en arbeidskosten dekken.

Destilleerderijen spreken van een verzadigde markt, want elk jaar duiken er nieuwe rozentelers op. Maar de boeren verdenken de destilleerderijen ervan prijsafspraken te maken om de rozen zo goedkoop mogelijk te kunnen aankopen. Veel plaatselijke inwoners van de Rozenvallei willen dat de regering de hele keten tussen telers en verwerkers reguleert en zelfs een vaste minimumprijs voor de bloemen instelt. Maar sinds de val van het communisme in 1989 berust de Bulgaarse economie niet meer op aanwijzingen van de overheid maar op het spel tussen vraag en aanbod.

Geen van de telers of destilleerderijen kan echter het weer beheersen. Rozen gedijen op zanderige, doorlatende grond met weinig klei en houden van onbewolkt, zonnig weer met milde winters en genoeg neerslag in de bloeitijd. Dit zijn precies de omstandigheden die heersen in de Bulgaarse Rozenvallei, die twee rivieren telt en door bergen wordt afgeschermd tegen al te grillige weersomstandigheden. In het gebied is het normaliter zonnig, maar met koele ochtenden en warmere en soms regenachtige middagen. In dat soort omstandigheden wordt in de bloeitijd ook de rozenolie geproduceerd, die door de plant als verdedigingsmechanisme wordt aangemaakt.

Maar in ongunstige weersomstandigheden – zoals temperaturen boven normaal of een gebrek aan neerslag – zullen de bloemen te snel en allemaal tegelijk in bloei komen, in plaats van geleidelijk aan en op verschillende hoogten te bloeien. Door de klimaatverandering zou het gebruikelijke plukseizoen van drie weken weleens korter kunnen worden, waardoor telers snel en onder druk moeten handelen.

Krastina Maltsjeva, assistent-ingenieur aan het Nationaal Instituut voor Meteorologie en Hydrologie, legt uit dat zelfs kleine veranderingen in het klimaat van de vallei de rozenteelt kunnen beïnvloeden. “Er is een algemene trend naar stijgende temperaturen voor juni, en hoewel in de afgelopen vijftien jaar in mei juist meer regen is gevallen, zien we over langere perioden een kleine daling in neerslag en stijgende temperaturen.”

Het rozenplukseizoen was dit jaar voor Tatsjev en Aleksandrova een volle week korter. De beide telers denken dat de hitte en droogte verantwoordelijk zijn voor het sneller in bloei komen van de planten. “We moeten sneller en met meer landarbeiders werken. En er zijn niet genoeg arbeiders, omdat iedereen zijn rozen moet plukken,” zegt Aleksandrova. “Dus plukken we de rozen op een later tijdstip dan gebruikelijk, wanneer de rozenolie al uit de bloemen begint te verdampen.”

Zowel rozentelers als -plukkers maken zich zorgen over de duurzaamheid van de teelt, maar het is moeilijk voor te stellen dat er in de Rozenvallei – en in Bulgarije als geheel – geen roos meer verbouwd zal worden. In Bulgarije is de plant een nationaal symbool en in Kazanlak heeft de plant een onaantastbare status: de roos is te zien op kleding en in sieraden, er zijn musea en hotels naar genoemd, rozenplukkers dragen tatoeages van rozen op hun arm en op de plaatselijke markt is rozengebak te koop. En natuurlijk zijn in trotse tuinen in het hele stadje de uitbundige kleuren van talloze rozen te zien.

“Het telen van rozen is een zwaar en groot gevecht,” zegt Tatsjev over het delicate procedé. “Landbouw is als een laboratorium onder de vrije hemel, nietwaar? Het vindt in de vrije natuur plaats, dus heb je het niet helemaal voor het zeggen. Mijn grootmoeder zei altijd: zolang je een roos niet hebt geplukt, is hij niet van jou. Eén hagelstorm en hij is weg.”

Lees ook: ‘Op bezoek bij het meest traditionele trouwfestival van Europa’

Lees ook: ‘Bezoek dit verlaten monument in het Balkangebergte’

Dit verhaal werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com