Deze historische foto’s tonen het Iran van vóór de Islamitische Revolutie van 1979

Iran wordt vandaag de dag vooral geassocieerd met strenge religieuze regels en beperkte vrijheden. Toch zag het land er nog geen vijftig jaar geleden heel anders uit. Hoe veranderde Iran van een pro-westerse monarchie in een islamitische republiek? Deze archieffoto’s tonen het Iran van vóór de Islamitische Revolutie van 1979.

Het einde van een oude dynastie

Om de huidige politieke situatie in Iran te begrijpen, moeten we terug naar het begin van de twintigste eeuw. Iran is officieel onafhankelijk, maar wordt in de praktijk sterk beïnvloed door Rusland en Groot-Brittannië. Zwak leiderschap, financiële crises en sociale onrust leiden uiteindelijk tot de ondergang van de Qajar-dynastie, die al sinds 1785 aan de macht is in Iran.

Leestip: Geen raketten maar racemonsters: zo zie je Iran zelden in het nieuws

In februari 1921 neemt de militaire officier Reza Khan deel aan een staatsgreep. Khan neemt stap voor stap de macht over en presenteert zich als iemand die het land wil moderniseren. In 1925 wordt onder zijn leiding de Qajar-dynastie afgezet. Een jaar later laat hij zich kronen tot sjah, een Oudperzische titel voor een koning. Vanaf dat moment zal hij de naam Reza Shah Pahlavi dragen.

Hoe Iran veranderde in een moderne staat

Reza Shah voert tijdens zijn bewind grote hervormingen door. Zo wordt de Trans-Iraanse spoorlijn aangelegd, introduceert hij een seculier onderwijssysteem en richt hij Universiteit van Teheran op. Hij verbiedt het vrouwen om gesluierd de straat op te gaan en ook mannen moeten ‘westerse’ kledij dragen. In 1935 verandert hij de naam officieel van Perzië in Iran.

Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!

Met zijn sociale, economische en politieke hervormingen wordt Reza Shah regelmatig de grondlegger van het moderne Iran genoemd, maar hij voert een autoritair en dictatoriaal bewind.

Iraanse kranten worden verkocht in de straten van Teheran.

Het straatbeeld van Teheran in 1964.

Er is beperkte persvrijheid, politieke partijen zijn verboden en oppositie wordt hard onderdrukt. Daarnaast wordt hij regelmatig beschuldigd van het inperken van de invloed van religieuze leiders.

Oorlog en machtswisseling

Het kantelpunt komt ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, als het neutrale Iran wordt binnengevallen door Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie. Zij dwingen Reza Shah af te treden, waarna zijn zoon Mohammad Reza Pahlavi de nieuwe leider van Iran wordt.

Farah Diba (links), verloofde van sjah Mohammad Reza Pahlavi, bij aankomst op de luchthaven van Teheran op 22 november 1959. Het stel trouwt in december dat jaar. Voor de sjah is het zijn derde huwelijk – na twee eerdere, kinderloze verbintenissen.

Net als zijn vader voert ook sjah Mohammad Reza Pahlavi een modern beleid, onder meer door te investeren in onderwijs, infrastructuur en gezondheidszorg. Inkomsten uit olie zorgen voor een snelle economische groei, vrouwen krijgen stemrecht en meer toegang tot onderwijs en werk. Ook wordt het makkelijker om een scheiding aan te vragen en voogdij te verdelen.

Een beeld uit de jaren vijftig: een man tilt een halter boven zijn hoofd terwijl anderen toekijken tijdens een trainingssessie in een sportschool in Teheran. Net als in Europa was het gebruikelijk dat mannen en vrouwen in het sociale leven met elkaar omgingen.

Vrouwelijke toeschouwers in het Heydarnia-stadion in Teheran, jaren zeventig.

Tussen 1941 en 1979 toont het leven van de stedelijke middenklasse grote gelijkenissen met dat in Europa. Er heerst een relatief liberale cultuur, mannen en vrouwen hebben een gezamenlijk sociaal leven en het straatbeeld wordt bepaald door mensen in westerse kleding.

Jonge vrouw gekleed in Europese mode in een winkel in Teheran, in 1968. Op het plankje boven haar hoofd staan poppen in traditioneel kostuum.

Groei, ongelijkheid en onvrede

Toch zijn deze hervormingen ook een bron van spanningen in de samenleving. Allereerst omdat Iran nog steeds geen democratie is. Alle macht ligt bij de sjah en tegenstanders van het regime worden gevangen gezet door de SAVAK, de geheime politie.

Een protestmars voor vrouwenkiesrecht in Iran, 1953. Het kiesrecht voor vrouwen wordt uiteindelijk in 1963 ingevoerd en is onderdeel van een breder pakket hervormingen dat ook wel De Witte Revolutie wordt genoemd. Het leidt ook tot felle oppositie van Khomeini, die daarom verbannen wordt.

In 1953 wordt de democratisch gekozen premier Mohammad Mossadeq met steun van de Verenigde Staten en Groot-Brittannië afgezet, waarna de macht van de sjah verder toeneemt. Ook de kloof tussen arm en rijk wordt groter: de elite leeft in luxe, maar op het platteland heerst armoede.

Vrouwen op de markt aan de Rue de Téhéran op 26 augustus 1978, Iran.

Het botsen van moderne en traditionele waarden blijkt uiteindelijk een belangrijke katalysator van de revolutie. In 1978 vinden massale protesten plaats tegen de politieke onderdrukking, armoede, inflatie en onvrede over de verwestering van Iran. Wanneer de sjah in 1979 het land ontvlucht, betekent dat het einde van zijn regime.

Een nieuw autoritair systeem

Aanvankelijk heerst er enorme euforie en hoop op vrijheid en rechtvaardigheid, maar voor veel Iraniërs blijkt al snel dat het ene autoritaire systeem wordt vervangen door een ander. Onder ayatollah Ruhollah Khomeini, een sjiitische geestelijke die een felle criticus was van de sjah, wordt de monarchie afgeschaft en een islamitische grondwet ingevoerd die is gebaseerd op het sjiitisch islamitisch recht: de sharia.

Leestip: De prijs van brandstof: hoe olie keer op keer oorlogen aanjaagt

Zijn beleid wordt getekend door politieke zuiveringen, censuur en religieuze controle. Veel voormalige bondgenoten van de revolutie vluchten het land uit of worden gevangengezet of geëxecuteerd. Khomeini speelt ook een bepalende rol in de Iran-Irakoorlog (1980-1988), een van de langste en bloedigste oorlogen van de twintigste eeuw, met naar schatting een miljoen doden.

Mannen en vrouwen staan buiten een bioscoop in Teheran waar een Russische film draait. De film, die werd aangeprezen als de eerste kleurenfilm die in Iran werd vertoond, droeg de titel Yunost Mira, of ‘Jeugd van de wereld’.

Ook de maatregelen voor de samenleving zijn ingrijpend: er gelden islamitische kleding- en gedragsregels, vrouwen moeten verplicht een hoofddoek dragen en alcohol is verboden. Er worden strenge islamitische straffen ingevoerd, waaronder de doodstraf voor politieke tegenstanders en homoseksualiteit.

De revolutie die bedoeld was om een einde te maken aan ongelijkheid en onderdrukking, legt zo de basis voor een politiek systeem dat jarenlang onderwerp van protest zal blijven.

Wederom een kantelpunt

Bijna vijftig jaar na de revolutie staat Iran opnieuw op een kantelpunt. Intern klinkt de roep om verandering steeds luider, zeker na de dood van Mahsa Amini in 2022, een jonge vrouw die overleed nadat ze was opgepakt door de zedenpolitie omdat ze haar hoofddoek niet correct droeg.

Sinds het uitbreken van de oorlog met de Verenigde Staten en Israël deze maand staat het land ook internationaal gezien op scherp en het is nog maar de vraag of dat daadwerkelijk zal leiden tot een rechtvaardigere, onafhankelijke staat.

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!