Terwijl de sneeuw in Nederland en België alweer is gesmolten, zakt het kwik op de Mongoolse steppe momenteel tot ver onder de min dertig. Voor nomadische herders is dat geen goed nieuws. Zij herinneren zich de winters van 2010, 2018 en 2025, toen extreme kou miljoenen schapen, runderen, geiten en kamelen het leven kostte – dieren waar hun levensonderhoud volledig van afhangt. De angst is dat zich opnieuw een dzud aandient: een beruchte Mongoolse winter waarin kou, sneeuw en voedseltekort samenkomen, met rampzalige gevolgen.
Dieren gaan verzwakt de winter in
De kwetsbaarheid begint al vóór de winter. Door aanhoudende droogte in de zomer is er steeds minder gras beschikbaar op de uitgestrekte steppes langs de noordgrens met Rusland. Het gevolg: vee gaat magerder dan normaal de winter in.
Wanneer daarop een strenge winter én een late, schrale lente volgen, moeten dieren hun vetreserves versneld aanspreken. Herders zien hun hooivoorraden maanden eerder slinken dan gebruikelijk, vaak zonder realistisch alternatief.
De dzud, de Mongoolse winter
Zo’n rampzalige winter heeft in Mongolië een eigen naam. Een dzud is een extreem weerfenomeen dat grootschalige veesterfte veroorzaakt. In januari 2018 zakten de temperaturen op de Mongoolse hoogvlakte tot vijftig graden onder nul. Alleen die maand stierven zo’n zevenhonderdduizend dieren door kou en honger.
Leestip: In 1709 werd Europa overvallen door de koudste winter in vijf eeuwen – met grote gevolgen
Er komen verschillende soorten dzuds voor: de witte dzud, met zware sneeuwval, waardoor veedieren hun graasvelden niet kunnen bereiken; de zwarte dzud, met een tekort aan neerslag en lange, droge maanden; de ijzeren dzud, winters met een korte dooi en een lange periode van bevroren grond die moeilijk is te begrazen; en de koude dzud, met extreem lage temperaturen waardoor veedieren hun vetreserves uitputten. Sinds het jaar 2000 kostten dzuds naar schatting meer dan twintig miljoen dieren het leven.
Klimaatverandering als versterkende factor
‘We hadden vroeger vier seizoenen, nu nog maar drie,’ zegt Batjargal, gouverneur van de provincie Uvs. Volgens hem verergert klimaatverandering de situatie, samen met overbegrazing.
Zomers zijn warmer, droger en winderiger dan voorheen. Gras verdroogt sneller, terwijl regen uitblijft. Dat tast niet alleen het vee aan, maar ook de eeuwenoude nomadische levenswijze. Honderdduizenden herders trokken de afgelopen jaren al naar de hoofdstad Ulaanbaatar, op zoek naar werk en onderwijs voor hun kinderen.
Moeilijk te voorspellen, lastig te voorkomen
Nomaden vertrouwen traditioneel op hun observaties. Als marmotten vroeg verdwijnen in hun holen, wijst dat volgens de overlevering op een zware winter. Maar wetenschappelijk blijft een dzud moeilijk te voorspellen.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
‘Er is geen eenduidig patroon,’ zegt klimaatonderzoeker Bradfield Lyon van de University of Maine in de VS. ‘Zelfs met moderne modellen blijft het onzeker hoe lang en hoe extreem zo’n winter zal worden.’
Onderzoek naar boomringen toont aan dat de huidige droogteperiode uitzonderlijk is in vergelijking met de afgelopen duizend jaar. Tegelijk waarschuwen wetenschappers dat meetgegevens nog te beperkt zijn om harde conclusies te trekken.
Samenwerken tijdens de dzud
Terwijl wetenschappers worstelen met de vraag waardoor de dzuds precies worden veroorzaakt, proberen herders uit alle macht nieuwe strategieën te bedenken om hun kuddes te redden.
Na enkele strenge dzuds zijn sommige gemeenschappen in Uvs meer gaan samenwerken. Ze verbeteren de algehele leefomstandigheden en de veiligheid van de dieren door gezamenlijk kuddes te slachten, wintervoorraden aan te leggen en graasroosters af te spreken om overbegraasde gebieden de kans te geven zich te herstellen.
Families kunnen de wintersterfte ook verminderen door de oude en zwakke dieren in hun kudde nog vóór de winter te slachten en de resterende dieren vet te mesten door ze naar plekken te brengen waar meer gras groeit. Maar of het voldoende is om de dzud te doorstaan? Dat weet men pas volgend jaar.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
