Watervoorraden in hooggebergten zijn wereldwijd in gevaar

‘Watertorens’ van sneeuw en ijs hebben een enorm aandeel in de wereldwijde aanvoer van zoetwater, maar ze lopen nu gevaar als gevolg van geopolitieke kwesties en de klimaatverandering.

woensdag, 11 december 2019,
Door Alejandra Borunda
De Lhotse is de op drie na hoogste berg ter wereld en ligt niet ver van ...
De Lhotse is de op drie na hoogste berg ter wereld en ligt niet ver van de Mount Everest.
Foto van Mark Fisher
De totstandkoming van dit artikel werd mogelijk gemaakt door Rolex, dat met de National Geographic Society samenwerkt om door middel van wetenschap, onderzoek en journalistiek licht te werpen op bedreigingen voor de belangrijkste ecosystemen van onze planeet.

Hoog in de Himalaya, aan de voet van de Gangotri-gletsjer, stroomt water in een ondiep riviertje en is het tinkelende geluid van keitjes te horen die al rollend door het water worden meegevoerd.

Dit water zal duizenden kilometers blijven stromen en uiteindelijk de dorst lessen van mensen, akkers en de wilde natuur in de uitgestrekte en droge laagvlakte van de rivier de Indus. Veel van de ruim tweehonderd miljoen mensen die in het stroomgebied van deze machtige rivier leven, zijn afhankelijk van water dat afkomstig is uit dit soort bergstroompjes.

Maar de hooggebergten waar al dat water ligt opgeslagen, worden zwaarder getroffen doorde klimaatverandering dan de rest van de wereld, waardoor het voortbestaan van ‘watertorens’ als de Himalaya en daarmee het levensonderhoud van de miljoenen mensen die ervan afhankelijk zijn, steeds kwetsbaarder wordt. In een nieuwe studie die afgelopen maandag in het tijdschrift Nature is verschenen, worden de voornaamste en meest kwetsbare ‘watertorens’ van de planeet geïdentificeerd en wordt een model voorgesteld dat wereldleiders – van wie velen dezer dagen de grote klimaattop in Madrid bijwonen – kunnen hanteren bij het nemen van maatregelen om de ongekend snelle veranderingen het hoofd te bieden.

“We hebben allemaal water nodig. We bestaan voor negentig procent uit water en zijn afhankelijk van zoetwater,” zegt Michele Koppes, klimaat- en gletsjerwetenschapper aan de University of British Columbia en medeauteur van het rapport. “We betrekken veel water uit deze ‘watertorens’ en we moeten beter begrijpen hoe ze veranderen.”

Waarom zijn ‘watertorens’ belangrijk?

Afgezien van de beide polen ligt er in de hooggebergten op aarde meer water in de vorm van ijs en sneeuw opgeslagen dan al het zoetwater in de rest van de wereld. De ruim 200.000 gletsjers, sneeuwvelden en meren en wetlands in hooggebergten bevatten ongeveer de helft van al het zoetwater dat door de mens wordt gebruikt.

De gletsjers in deze hooggebergten zijn van cruciaal belang voor de zoetwatervoorziening van ruim 1,6 miljard mensen – meer dan twintig procent van de huidige wereldbevolking. En of al deze mensen dat nu beseffen of niet, het water dat ze drinken is afkomstig uit het hooggebergte.

‘Watertorens’ in de vorm van bergketens vol sneeuw en ijs fungeren als gigantische opslagtanks die zijn uitgerust met ‘kranen’. Het systeem werkt ongeveer als volgt: de tank wordt opgevuld door sneeuwval, waarna de sneeuw weer langzaam smelt en het water in de loop van dagen, weken, maanden of jaren uit de bergen wegstroomt – een natuurlijke ‘kraan’ die ervoor zorgt dat ups en downs in de sneeuwval in de bergen in de loop van tijd worden gladgestreken.

De Ngozumpa-gletsjer is de langste van de Himalaya.
Foto van Brittany Mumma

De consistente aanvoer van smeltwater is belangrijk voor mensen die in het hooggebergte wonen, omdat zo’n gestage waterstroom veel minder destructief is dan bijvoorbeeld hevige regenval, die tot plotselinge overstromingen en aardverschuivingen kan leiden. Een consistente afvoer van smeltwater is belangrijk voor boeren die zowel stroomopwaarts als -afwaarts wonen en die afhankelijk zijn van een gestage en betrouwbare aanvoer van zoetwater. Ook steden en dorpen hebben het hele jaar door water nodig, evenals de wilde natuur, die in het hooggebergte goed is voor ongeveer een derde van de totale biodiversiteit op land.

“In het verleden werden bergen niet gezien als belangrijke onderdelen van de ecosystemen op aarde, zoals tropische regenwouden en oceanen,” zegt Walter Immerzeel, gebergte- en klimaatwetenschapper aan de Universiteit Utrecht en hoofdauteur van het nieuwe rapport. “Maar nu erkennen we dat ze net zo belangrijk zijn.”

Toenemende bedreiging

Wetenschappers weten al tientallen jaren dat de hoeveelheid zoetwater die in de ‘watertorens’ van het hooggebergte ligt opgeslagen en ook de routes die het smeltwater aflegt, zullen veranderen als gevolg van de klimaatverandering. Gemiddeld genomen, warmen hooggebergten sneller op dan de rest van de planeet; zo is de doorsneetemperatuur in de Himalaya sinds het begin van deze eeuw met circa twee graden gestegen, vergeleken met een stijging van één graad in de rest van de wereld.

Kleine veranderingen in de hoeveelheid smeltwater die wordt afgevoerd of in het tijdstip waarop dat gebeurt, kunnen volgens de auteurs van het rapport meer problemen veroorzaken voor gemeenschappen die nu al grote moeite hebben om hun watervoorraden verstandig te gebruiken. De auteurs menen dat het probleem niet alleen kleine gemeenschappen treft, zoals aardappelboeren aan de bovenloop van de Indus, maar ook grote steden in woestijngebieden die geheel afhankelijk zijn van smeltwater uit ‘watertorens’, zoals Lima, en voor hele landen die nu al in conflict zijn over waterrechten, zoals India en Pakistan.

Maar tot nu toe had niemand de relatieve waarde van de afzonderlijke ‘watertorens’ in de wereld erkend: hoe belangrijk specifieke watertorens zijn voor de watervoorziening van grote bevolkingscentra die verder stroomafwaarts liggen. Ook was nog niet wereldwijd in kaart gebracht welke uiteenlopende risico’s deze watertorens lopen vanwege factoren als klimaatverandering, oprukkende activiteiten van de mens en de daarmee gepaard gaande toename van het waterverbruik en geopolitieke instabiliteit.

Twee vrouwen bewerken een aardappelveld in de Chiporsun-vallei in Pakistan. De regio maakt deel uit van de ‘watertoren’ voor de Indus-vallei, de belangrijkste van deze gletsjersystemen ter wereld omdat hij meer dan 120 miljoen mensen van zoetwater voorziet.
Foto van Matthieu Paley, Nat Geo Image Collection

“Dit luidt echt de alarmklok wat betreft de kwetsbaarheid van deze bergregio’s voor klimaatverandering en andere bedreigingen,” zegt Justin Mankin, een klimaatwetenschapper van Dartmouth College die niet bij de nieuwe studie was betrokken.

Het onderzoeksteam baseerde het belang van de afzonderlijke ‘watertorens’ op twee criteria: het aanbod van zoetwater in het hooggebergte en de vraag naar zoetwater in gebieden stroomafwaarts die afhankelijk zijn van het smeltwater. Als in een ‘watertoren’ grote hoeveelheden zoetwater – in de vorm van sneeuw, ijs en vloeibaar water – ligt opgeslagen, is er sprake van een groot aanbod. Als de vraag naar dat water eveneens hoog is, als gevolg van menselijke voorzieningen als landbouw, steden, dorpen en industrieën verder stroomafwaarts, wordt de ‘watertoren’ als zeer belangrijk beschouwd. In dit kader was de ‘watertoren’ voor de vallei van de Indus de belangrijkste ter wereld.

“Rond de Indus wonen 120 miljoen mensen,” zegt Immerzeel, “maar de Indus-laagvlakte is een woestijn. Dit gebied is dus volledig afhankelijk van smeltwater van reusachtige gletsjers in de bergen.”

Drie van de vijf belangrijkste ‘watertorens’ in de wereld liggen in Azië en voorzien de stroomgebieden van de Indus, de Tarim en de Amoe Darja.

In Noord-Amerika behoren de ‘watertorens’ voor de Fraser River in de Canadese provincie British Columbia en voor het stroomgebied van de Columbia River in het Pacifische noordwesten van de VS tot de belangrijkste. In Zuid-Amerika zijn dat de Cordillera Principal, de Cordillera Patagónica Sur en de Patagonische Andes; en in Europa zijn het de Alpen die grote hoeveelheden zoetwater aan gebieden stroomafwaarts leveren.

Afrika en Australië duiken niet in de lijst van de onderzoekers op omdat de besneeuwde bergen van deze continenten geen grote hoeveelheden zoetwater aan bevolkingscentra leveren, zoals hooggebergten in Azië en Zuid-Amerika dat wél doen.

Grotere bedreiging in de toekomst?

Wat zal er in de toekomst met deze ‘watertorens’ gebeuren? Welke bergregio’s zijn het meest kwetsbaar voor de toenemende risico’s die ze lopen? De klimaatverandering zal van invloed zijn op de omvang en structuur van gletsjers in het hooggebergte en ook op de hoeveelheid en het type neerslag dat in deze gebieden valt. In veel gevallen zal de totale neerslag die in bergregio’s valt zelfs toenemen, maar die toename zal niet voldoende zijn om het verlies aan smeltwater van gletsjers goed te maken.

Tegelijkertijd zullen stroomafwaarts van bijna alle ‘watertorens’ de vraag naar en de conflicten rond de aanvoer van zoetwater waarschijnlijk toenemen. Door de groeiende en zich steeds verder ontwikkelende wereldbevolking zal het waterverbruik exponentieel stijgen, aldus Immerzeel. Door de grotere vraag, en ook door weinig efficiënte overheidsmaatregelen en politieke spanningen over waterrechten in talloze delen van de wereld, zullen ‘watertorens’ steeds kwetsbaarder worden.

Naast de belangrijkste ‘watertoren’ op aarde, die voor de Indus-laagvlakte, zijn de watertorens voor de valleien van de Ganges en de Syr Darja erg kwetsbaar, wat ook voor de Zuid-Amerikaanse watertorens geldt. Watertorens in Noord-Amerika en Europa staan eveneens onder druk, met name die voor het Columbia-plateau en de stroomgebieden van de Colorado, de Rhône, de Po en andere rivieren.

“De kwetsbaarheid van ‘watertorens’ beperkt zich niet tot de hooggebergten van Azië. Het is iets dat zich op beide halfronden afspeelt en het is dus een wereldwijd fenomeen,” zegt Mankin.

Wat moet er gebeuren?

Wetenschappers zijn zich al geruime tijd bewust van de veranderingen die bergregio’s in de wereld staan te wachten. “De waterhuishouding van de bergen zal ongetwijfeld veranderen,” zegt Wouter Buytaert, hydroloog aan het Imperial College London.

“De volgende stap is dus dat we moeten nadenken over wat we kunnen doen, hoe we gemeenschappen weerbaarder kunnen maken. Dat zal creatieve oplossingen vereisen, waarmee we een deel van het verlies aan wateropslag moeten goedmaken.”

Dingboche is een van de vele dorpen in de uitlopers van de Himalaya die van zoetwater worden voorzien door de ‘watertoren’ van het plaatselijke hooggebergte.
Foto van Eric Daft

In Ladakh zou dat kunnen betekenen dat er meer ijsstoepa’s gebouwd moeten worden, kleine bergjes ijs die gedurende het droge seizoen smeltwater kunnen leveren. In Peru kan het betekenen dat watersystemen van oude Andes-beschavingen nieuw leven wordt ingeblazen, systemen waarin smeltwater werd opgevangen in kanalen en reservoirs.

Maar het betekent ook grootschaliger, nationale of internationale, oplossingen om ‘watertorens’ te beschermen: het tegengaan van de klimaatverandering en overleg over geopolitieke problemen.

“We moeten op dit punt aan de hele wereld denken,” zegt Koppes. “Het is een kritiek probleem voor de ontwikkelingslanden en het zuidelijk halfrond, maar deze kwetsbaarheden bestaan ook in onze eigen achtertuin en hebben nu onze aandacht nodig.”

Meer informatie over de watertorens lees je in de juli-editie van National Geographic Magazine.

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

Lees meer