Wat als de Sovjets Nederland waren binnengevallen? Dit was het geheime verdedigingsplan

Het is 1964. In een denkbeeldig scenario hebben Sovjettroepen West-Duitsland onder de voet gelopen en staan ze aan de oostgrens van Nederland. Ons land lijkt nauwelijks te verdedigen. Maar dan gebeurt er iets onverwachts: de IJssel treedt buiten haar oevers. In korte tijd komt een strook land van ongeveer tien kilometer breed onder water te staan, met daarin steden als Zutphen en Deventer. Tanks kunnen er niet doorheen. De opmars stokt. Nederland houdt stand – althans, volgens het geheime defensieplan dat tijdens de Koude Oorlog klaar lag.

Europa na de oorlog: nieuwe dreiging

Na de Duitse capitulatie op 8 mei 1945 richt Nederland zich op wederopbouw. Maar de rust in Europa is broos na afloop van de Tweede Wereldoorlog. Het continent raakt verdeeld tussen het kapitalistische Westen en het communistische Oostblok. De spanningen groeien uit tot de Koude Oorlog.

Om de veiligheid van West-Europa te waarborgen wordt in 1949 de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) opgericht. Nederland behoort tot de twaalf oprichters. Het bondgenootschap verwacht dat elk lidstaat zich voorbereidt op een mogelijke aanval uit het oosten.

Nederland aan de frontlinie

In de jaren vijftig ligt Nederland strategisch kwetsbaar. Het land vormt een van de oostelijkste NAVO-lidstaten en wordt slechts door West-Duitsland gescheiden van het Sovjetblok. In geval van een invasie zou Nederland een belangrijk doorgangsgebied zijn richting de havens van de Noordzee.

Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!

Maar er is een probleem: Nederland beschikt over beperkte militaire middelen. Een grootschalige verdediging lijkt onmogelijk. Daarom grijpt men terug op een eeuwenoude strategie die al eerder succesvol was gebleken: water als wapen.

De IJssellinie: water als wapen

Vanaf 1951 begint Nederland in het diepste geheim met de aanleg van een nieuwe verdedigingslinie: de IJssellinie. Deze linie loopt ongeveer 127 kilometer langs de IJssel, van het IJsselmeer via Arnhem tot Nijmegen.

Het doel van de IJssellinie is simpel: een aanval uit het oosten vertragen totdat NAVO-bondgenoten Nederland kunnen ontzetten. Het succes van de IJssellinie hing af van inundatie: het onder water zetten van grote stukken land.

De stuw in de Waal bij Bemmel. In geval van nood werd deze stuw vanaf een inham aan de zijkant de rivier naar de vaargeul gebracht, waar de stuw vervolgens afgezonken werd. Het water uit de Waal werd zo richting de IJssel geleid. Foto uit 1950.

De stuw in de Nederrijn bij Arnhem. Deze stuw werd in de Nederrijn afgezonken om het water richting de IJssel te sturen. Foto uit 1950-1965

Om dat mogelijk te maken werden enorme stalen caissons – drijvende stuwen – in de Waal en de Nederrijn geplaatst. In een crisissituatie zouden deze in de rivier worden afgezonken en verstevigd met zand en gevorderde binnenvaartschepen.

De stuwen blokkeren zo het water dat zich vanuit de Rijn naar de Waal en Nederrijn verdeelt, en duwen dit water richting de IJssel. De laatstgenoemde kan zodoende tot negen keer zo veel water af te voeren krijgen als normaal.

Een inlaat in de dijk langs de IJssel. De panelen van de inlaat konden geopend worden, waarna het water van de IJssel de uiterwaarden in stroomde.

De IJssellinie werd versterkt met bunkers, kazematten en noodhospitalen. Dit noodhospitaal op landgoed De Haere (Olst) bood plaats aan 36 gewonden.

In de dijken langs de IJssel zijn zeven inlaten gebouwd. Dit zijn sluizen die, in geval van nood, kunnen worden geopend – of opgeblazen – om het water de uiterwaarden in te laten stromen. De IJssellinie werkt zo volgens het principe van de Hollandse Waterlinie: de ondergelopen polders zijn te diep om doorheen te waden, maar niet diep genoeg om met boten overheen te varen.

Bunkers, kazematten en ingegraven tanks

Toch vertrouwde men niet alleen op water. Langs de IJssellinie werden ongeveer zestig bunkers en kazematten gebouwd. Sommige waren ingegraven of gecamoufleerd als schuren.

Om kosten te besparen werden oude, door de geallieerden achtergelaten Amerikaanse Shermantanks en Canadese Ramtanks van hun rupsbanden gestript en in beton gegoten. Daarnaast werden er een commandobunker, noodhospitalen en verschillende batterijen luchtafweer aan de linie toegevoegd.

Een overzichtskaart van de IJssellinie. bij het openen van de inlaten zou het gebied tussen IJsselmuiden en de Ooijpolder bij Nijmegen onder water komen staan. Zo’n vierhonderdduizend mensen zouden geëvacueerd moeten worden.

Russische stafkaart van Oost-Nederland, 1987. De blauwe lijnen geven het door de sovjets verwachte inundatiegebied van de IJssellinie aan.

De IJssellinie moest strikt geheim blijven: slechts enkele hooggeplaatste ambtenaren en militairen wisten van het bestaan van de linie af. Later zou blijken dat, hoewel de Nederlandse burger niets van het bestaan van de linie af wist, de Sovjets wel degelijk van de IJssellinie op de hoogte waren.

Het einde van de IJssellinie

In de jaren zestig verloor de IJssellinie langzaam haar relevantie. West-Duitsland was immers ondertussen lid geworden van de NAVO, en vormde nu de eerste verdedigingslinie tegen ‘het rode gevaar’ uit het oosten. Zodoende werd de IJssellinie in 1964 deels afgebroken.

Om kosten te besparen werden er langs de IJssellinie werden meerdere afgeschreven Sherman- en Ramtanks ingegraven. Deze Shermantank is nabij Olst te bezichtigen.

Langs de IJssel werden verschillende batterijen luchtdoelgeschut geplaatst om de linie te beschermen tegen luchtaanvallen. 

Tegenwoordig kun je langs de IJssel nog verschillende overblijfselen van de IJssellinie bezichtigen. Zo tref je tussen Zwolle en Nijmegen nog verschillende inlaten, bunkers, kazematten en veldhospitalen.

Deze historische locaties worden tegenwoordig beheerd door de Stichting IJssellinie, die de linie in stand houdt en voor het publiek openstelt. De stichting organiseert jaarlijks verschillende open dagen waarop je de bunkers kunt bezoeken. De eerste open dagen worden op zeven maart en vier april 2026 gehouden.

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!