Koekhappen, zaklopen en spijkerpoepen: het verjaardagsfeest van ons staatshoofd is uitgegroeid tot een van de bekendste Nederlandse tradities. Toch begon Koningsdag ooit als een kleinschalig kinderfeestje in Utrecht.
Sympathie voor het koningshuis
Het Nederlandse volk was in de negentiende eeuw niet bepaald koningsgezind. Aanvankelijk was er pragmatische steun na de Franse tijd, maar onder Willem I groeide de kritiek op zijn autoritaire bestuur. Na de Grondwetsherziening van 1848 werd de macht van de koning echter beperkt, waardoor de monarchie minder omstreden maar ook minder belangrijk werd.
Leestip: Het Wilhelmus is een van de oudste volksliederen ter wereld – zo ontstond het
Dat veranderde met de geboorte van prinses Wilhelmina in 1880, die met haar jeugd en onschuld erg populair werd. Er gingen stemmen op om haar verjaardag uit te roepen tot een feestdag, vooral gericht op kinderen, zo meldden verschillende kranten in die tijd. Men hoopte op die manier de sympathie voor het koningshuis onder de jongste generatie te versterken, nog voordat Wilhelmina zelf de troon zou bestijgen.
Prinsessedag
In Utrecht, en met name in de volksbuurt Wijk C, leefde die oranjegezindheid destijds al wel heel sterk. Straten kregen namen als Willemstraat, Koningstraat en Oranjestraat, en in 1883 werd het Oranjepark aangelegd.
Daar speelde pensionhoudster ‘Oranje Ka’ (Jacoba Johanna van Schoonheim) een opvallende rol. Als uitbaatster van logement Oranjehuis en vurig aanhangster van het koningshuis doste zij haar pension tijdens elke koninklijke verjaardag feestelijk uit met rood-wit-blauwe vlaggen en oranje wimpels, iets dat door de buurtbewoners werd gewaardeerd.
Leestip: Wie was Willem van Oranje, de ‘Vader des Vaderlands’?
Op haar initiatief werd op 31 augustus 1884 in het Oranjepark in Utrecht de eerste, nog onofficiële Prinsessedag gevierd. Het idee sloeg aan en kreeg al snel landelijke navolging. Een jaar later, op 31 augustus 1885, werd Prinsessedag voor het eerst officieel gevierd, ter ere van Wilhelmina’s vijfde verjaardag.
Na de dood van Willem III in 1890 werd Wilhelmina koningin (aanvankelijk onder regentschap van haar moeder Emma), en ontwikkelde Prinsessedag zich tot Koninginnedag. Rond haar officiële inhuldiging in 1898 was het uitgegroeid tot een feestdag met optochten, muziek en uitbundig vlagvertoon.
Feest en verzet
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Koninginnedag door de Duitse bezetter verboden, maar dat gaf het feest juist een diepere betekenis. Het werd een symbool van verzet en verbondenheid. Dat sentiment bleef ook na de oorlog sterk: Koninginnedag groeide uit tot een feest van nationale eenheid.
In 1948 volgde Juliana haar moeder op en verschoof Koninginnedag naar 30 april. Wilhelmina was nooit betrokken geweest bij de festiviteiten, maar onder Juliana kreeg het feest een persoonlijker karakter: bij Paleis Soestdijk trok een defilé van burgers langs de koningin. Ook werd Koninginnedag een officiële vrije dag voor alle Nederlanders.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
In de jaren zestig ontstond in Amsterdam de vrijmarkt, een traditie die uit nood was geboren. Het omstreden huwelijk tussen prinses Beatrix en de Duitse prins Claus leidde tot grote onvrede, waarop de organisatoren onder andere een vrijmarkt introduceerden.
Nieuwe tradities
Onder koningin Beatrix veranderde de traditie opnieuw. Uit respect voor haar moeder hield zij 30 april aan, maar het programma ging wel op de schop. Vanaf 1981 trok Beatrix samen met haar familie het land in om de feestelijkheden samen met de bevolking te vieren.
Leestip: Waarom is de Nederlandse vlag rood-wit-blauw – en waar komen die kleuren vandaan?
Met het aantreden van Willem-Alexander viert Nederland sinds 2014 Koningsdag. Ook hij trekt met zijn gezin het land in, al zijn klassieke spelletjes als spijkerpoepen en zaklopen uit het officiële programma verdwenen. Maar dat weerhoudt de rest van Nederland er niet van om die tradities zelf wel in ere te houden, want Koningsdag blijft van oorsprong een feest van het volk.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
