Hoe backpackende jongeren Europa moesten verenigen na de Tweede Wereldoorlog – met hulp van de CIA

Wie op reis vrienden wil maken met mensen uit andere landen, slaapt het best een nachtje in een jeugdherberg. Daar krioelt het van de internationale reizigers die vrijwel altijd openstaan voor contact. Dat voelt nu heel logisch, maar het internationale karakter van het hostel ontstaat pas na de Tweede Wereldoorlog. Voor die tijd zijn de gebouwen met stapelbedden vooral een nationale aangelegenheid. Ze zijn bijvoorbeeld populair onder tieners op fietsvakantie. Maar politici en voorzitters van jeugdherbergverenigingen veranderen het karakter van het hostel voorgoed – met financiële hulp van de Amerikaanse overheid.

Aan het werk in jeugdherberg Alteveer

Op een mooie zomerdag in juli 1946 zijn Engelse en Amerikaanse jongemannen hard aan het werk in Arnhem. Ze slapen in jeugdherberg Alteveer, nu onderdeel van de hostelketen Stayokay. Dat ze met een schoffel en schep in hun handen staan, behoeft wat uitleg. Ze zijn namelijk niet louter naar Arnhem afgereisd om vakantie te vieren. Hun reis is onderdeel van een veel grotere operatie die vlak na de oorlog in Europa plaatsvindt: het verenigen van het continent.

Amerikaanse en Engelse jongens zijn aan het werk in Arnhem.

De Amerikaanse historicus Richard Ivan Jobs schreef in 2017 een boek over reizende jongeren in de jaren na de oorlog: Backpack Ambassadors. Hij ontdekte dat de Europese jeugd via zowel private als publieke organisaties gestimuleerd werd om verwoeste en verlaten hostels nieuw leven in te blazen. Die hadden overal in Europa flinke klappen gekregen in de oorlogsjaren, bijvoorbeeld omdat ze waren gebruikt voor munitieopslag.

Leestip: Deze vrouwelijke piloten waagden hun leven in WOII

In Nederland stonden nog maar negen jeugdherbergen overeind en in Duitsland, waar de onderwijzer Richard Schirrmann in 1912 de allereerste jeugdherberg ter wereld opende, was het aantal gedaald van meer dan tweeduizend naar nog maar een paar honderd.

De Engelse en Amerikaanse jongens en meisjes die naar Arnhem afreisden, ontvingen een uitnodiging van het Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen. Daar worden ze ontvangen met een kop koffie en iets dat lijkt op een slagroomsoes.

Van nationalisme naar internationalisme

Het idee om de verwoeste jeugdherbergen op te knappen, komt niet compleet uit de lucht vallen. Al in 1932 is er een internationaal samenwerkingsverband van jeugdherbergen opgericht: de International Youth Hostel Federation, nu Hostelling International. Hun internationale visie staat haaks op het nationalisme dat Europa in die periode in zijn greep houdt.

Ondanks het samenwerkingsverband is het karakter van de meeste Europese jeugdherbergen in de jaren dertig nog steeds vrij nationalistisch van aard. Zo betalen buitenlandse bezoekers meer voor een bed in een Zwitsers hostel dan lokale reizigers en worden jeugdherbergen in Polen gerund door de staat.

Engelse en Amerikaanse tieners en twintigers knappen het houtwerk op in jeugdherberg Alteveer in Arnhem.

Als de Britse Jack Catchpool in 1938 voorzitter wordt van de IYHF, gaat het roer vrij drastisch om. Hij promoot actief het idee van een verenigd Europa, zeker na de Tweede Wereldoorlog, en ziet daarin een grote rol weggelegd voor jeugdherbergen. Grensoverschrijdende vriendschappen zijn volgens hem hét antwoord op het nationalisme dat in de jaren dertig en veertig zo dodelijk is gebleken.

Door samen een maaltijd te eten en rond het vuur te zitten ‘realiseren jongeren zich dat ze onderdeel uitmaken van een wereldwijde broederschap,’ zo citeert Jobs deze Catchpool in zijn boek.

Vriendschap verenigt Europa

Veel jongeren lopen na de oorlog meer dan warm voor deze internationale visie van de hostels. Zo is er de jonge Londense vrouw Odette Lesley, die tijdens de oorlog mensen van over heel de wereld heeft leren kennen en daardoor een diep verlangen kreeg om te reizen. ‘We realiseerden ons dat er een grote, nieuwe wereld daarbuiten was, waar we niets vanaf wisten,’ zo omschrijft ze het gevoel dat zij en haar leeftijdsgenoten hadden.

Leestip: Hoe de Monuments Men duizenden kunstschatten redden uit handen van de nazi’s

In 1946 zijn alleen al vierhonderd Engelse jongeren in heel Europa aan het werk om jeugdherbergen op te knappen, van Italië tot Noorwegen. Ze omarmen het sentiment dat internationale vriendschappen het gebroken Europa kunnen lijmen, maar een verenigd Europa is niet alleen een wens van reislustige tieners en twintigers.

De Amerikaanse en Engelse backpackers in Arnhem hebben een uitje in Volendam. Een beeld als dit is een goede illustratie van de visie die Jack Catchpool, voorzitter van de IYHF had: ‘We moeten jongeren aanmoedigen om een buitenlandvakantie als hun recht en privilege te beschouwen, want we hebben een instrument in handen dat veel kan doen om de wonden van onze gebroken wereld te helen.’

In 1951 wordt de European Youth Campaign opgericht, een politieke groep die lobbyt voor een verenigd Europa en vrij verkeer van mensen en goederen promoot. Ze hebben een eigen krant die in vier talen uitkomt, en waarin positief over open grenzen wordt geschreven. Ze moedigen jongeren aan om op buitenlandvakantie te gaan en verstrekken tips en contactinformatie.

Leestip: Hoe Gibraltar in de Tweede Wereldoorlog een spionnenbolwerk werd

De European Youth Campaign heeft op zijn hoogtepunt, halverwege de jaren vijftig, tienduizenden internationale leden.

Amerikaanse inmenging

Een belangrijke geldschieter achter de European Youth Campaign is de American Committee on United Europe (ACUE), opgericht in 1948. Zij profileren zich als ‘privépersonen uit de Verenigde Staten (…) die Europese burgers willen helpen die zich inzetten voor eenheid.’

In werkelijkheid bestaat de directie van de ACUE niet uit privépersonen, maar uit prominente figuren van de Amerikaanse inlichtingendiensten. Dat blijkt uit meerdere onderzoeken en archiefstukken, waaronder dit onderzoek van de Sloveense politicoloog Marinko Banjac van de Universiteit van Ljubljana. Zonder dat de European Youth Campaign het weet, worden zij financieel gesponsord door de CIA.

Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!

Een verenigd Europa is in het belang van de Verenigde Staten, die daarmee hopen de communistische invloed van de Sovjet-Unie tot een minimum te beperken, zo schrijft Banjac in zijn onderzoek. In totaal komt er tussen 1949 en 1960 meer dan drie miljoen dollar aan geheim Amerikaans overheidsgeld ten goede aan de Europese zaak.

Volgens de Duitse onderzoeker Christina Norwig van de Georg-August-Universität, die promoveerde op de European Youth Campaign, had de organisatie het zonder deze financiële injectie nooit overleefd.

Hostel als politiek symbool

Het beeld van de backpacker die in een jeugdherberg overnacht en daar internationale vriendschappen aangaat, is na 1946 een politiek symbool geworden. De reizende jongere is de belichaming van eenheid, verbinding en een grenzeloos Europa.

Leestip: In de Tweede Wereldoorlog werden bommenwerpers misleid met houten vliegtuigen en schijnvliegvelden

Dat hun reisdroom gebruikt werd door overheden en inlichtingendiensten, zullen ze waarschijnlijk niet geweten of zo gevoeld hebben. Een Europa waarin vrij gereisd kon worden, was net zo goed een wens van de jeugd als van diverse overheden, beargumenteert Jobs in zijn boek.

Maar de volgende keer dat je moeiteloos een Europese grens oversteekt op weg naar een internationaal hostel, kun je daar – in ieder geval deels – de CIA voor bedanken.

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!