Kaarten lijken objectief, maar dat zijn ze lang niet altijd. In tijden van conflict werden ze bewust ingezet als propagandamiddel: om vijanden te demoniseren, angst aan te wakkeren of het eigen volk te overtuigen dat een oorlog te winnen was, en dus offers waard.
Een sprekend voorbeeld is een kaart uit 1900, waarop Rusland wordt afgebeeld als een reusachtige octopus. De tentakels reiken ver over de kaart en wurgen landen als Polen, Finland, Perzië en China. De boodschap is duidelijk: Rusland vormt een allesverslindende dreiging.
Landen als karikaturen
De kaart werd gemaakt door de Britse cartograaf Frederick Rose, een van de bekendste makers van zogenoemde antropomorfische kaarten: kaarten waarop landen worden weergegeven als mensen, dieren of monsters.
Hoewel de octopus de hoofdrol speelt, zijn ook andere landen verbeeld als levende figuren. Zulke visuele metaforen maakten complexe geopolitiek begrijpelijk én emotioneel geladen voor een breed publiek.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
De propagandakaarten in de galerij onderaan zijn verzameld door Philip Curtis en Jakob Søndergård Pedersen. In vijftien jaar tijd brachten zij een unieke collectie bijeen. De kaarten verwijzen naar uiteenlopende conflicten, waaronder de Eerste en Tweede Wereldoorlog, de Boerenoorlog en de Russische Burgeroorlog. Sommige exemplaren zijn extreem zeldzaam – mogelijk bestaat er van bepaalde kaarten nog maar één.
Propaganda die gevaarlijk kon zijn
Een van de opmerkelijkste stukken is een anti-bolsjewistische kaart uit Bulgarije. Hierop zijn Sovjetsoldaten afgebeeld die gruweldaden plegen in heel Europa, met als waarschuwing: ‘Dit gebeurt er als Europa bezwijkt aan het bolsjewisme.’
Leestip: Deze eeuwenoude landkaarten laten zien hoe men de wereld vroeger zag
Volgens verzamelaar Curtis is de context cruciaal. ‘Deze kaart zal zijn gedrukt toen het Sovjetleger dicht bij Bulgarije stond,’ vertelde hij in een radio-interview. ‘Dit is geen object dat je in huis wilde hebben als Sovjetsoldaten aan de deur stonden. Het zou je leven kunnen kosten.’
Juist daarom zijn veel van dit soort kaarten verdwenen. Ze werden vernietigd uit angst voor represailles, wat de overgebleven exemplaren des te zeldzamer maakt.
Meer dan alleen kaarten
Deze propagandakaarten laten zien dat cartografie niet alleen draait om het weergeven van de wereld, maar ook om het vormgeven van hoe mensen die wereld zien. Ze zijn een venster op de angsten, overtuigingen en machtsverhoudingen van hun tijd.
Leestip: Hoe werd Nederland vroeger in beeld gebracht? Dit vertellen de oudste kaarten
En ze herinneren eraan dat zelfs iets ogenschijnlijk neutraals als een kaart een krachtig politiek wapen kan zijn. Bekijk de unieke propagandakaarten in de galerij hieronder.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
