De tomaat is tegenwoordig een van de populairste ingrediënten ter wereld, maar dat is niet altijd zo geweest: eeuwenlang had de vrucht een bedenkelijke reputatie. In het Europa van de zestiende en zeventiende eeuw werd de tomaat met argwaan bekeken en vaak bewust vermeden. Hoe kreeg deze alledaagse vrucht zo’n dubieus imago?

Hoe de tomaat Europa bereikte

Oorspronkelijk is de tomaat afkomstig uit Meso-Amerika, waar de vrucht al werd gecultiveerd rond 500 v.C. In de zestiende eeuw zetten Spaanse conquistadores voor het eerst voet aan land in Mexico. Het gebied werd met veel geweld veroverd.

Op de terugweg naar Spanje namen ze een grote hoeveelheid voor hen onbekende zaden mee naar huis. Daaronder bevonden zich ook tomatenzaden. Vanuit Spanje werd de plant geleidelijk verspreid naar Portugal en Italië, en uiteindelijk door heel Europa.

Leestip: Wat aten mensen in de Middeleeuwen? ‘Er heerste een grote fastfoodcultuur’

Tomaten waren niet de enige nieuwigheid voor het Europese continent: cacao, mais, aardappelen en chilipepers deden hiermee ook voor het eerst hun intrede. Vooral hete pepers uit Midden-Amerika werden in de zestiende eeuw al snel een gebruikelijk ingrediënt in de Spaanse keuken, maar de tomaat sloeg aanvankelijk nauwelijks aan. Integendeel: er bestond behoorlijk wat argwaan tegenover deze vreemde vrucht.

De tomaat leek op giftige planten

In eerste instantie was men voorzichtig met de tomaat, aangezien de vrucht deel uitmaakte van een beruchte plantenfamilie: nachtschades (Solanaceae). Onder dezelfde familie valt bijvoorbeeld de wolfskers (Atropa belladonna), een plant die al bekendstond om de giftige wortels en bladeren. Veel Europeanen herkenden de gelijkenis, en lieten de vrucht uit voorzorg links liggen.

Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!

Een belangrijke rol in het versterken van dit imago speelde de Italiaanse kruidkundige Pietro Andrea Mattioli. In 1544 classificeerde hij de tomaat als zowel een nachtschade als een mandragora: een plant die destijds in verband werd gebracht met magie en lustopwekkende eigenschappen. In het christelijke Europa van de zestiende eeuw werd deze verleidelijke vrucht daarom opzettelijk buiten de deur gehouden.

Een steeds slechtere reputatie

Alsof Mattioli’s uitspraken de reputatie van de tomaat nog niet genoeg hadden geschaad, deed de Engelse botanicus John Gerard daar vijftig jaar later nog een schepje bovenop. In zijn beroemde kruidenboek Herbal uit 1597 beschreef hij de geur en smaak van deze ‘bedorven’ vrucht als ‘ranzig en stinkend’.

Leestip: Migreren? Dat heeft effect op je darmbacteriën en gezondheid

Gerards invloed op de botanische wetenschappen van die tijd was enorm, en zijn beschrijvingen van tomaten werden daarom al snel als de heersende waarheid gezien. Zijn kennis verspreidde zich bovendien buiten Europa, naar Britse kolonies in Amerika. Het idee dat tomaten gevaarlijk waren groeide zo uit tot een wijdverspreid en hardnekkig geloof.

Van vreemde vrucht naar ‘poison apple’

Deze reputatie bleef bestaan tot ver in de zeventiende eeuw. Boeken uit die tijd beweerden zelfs letterlijk dat tomaten ‘walging en braakneigingen’ opwekten. In de decennia die volgden nam het wantrouwen tegenover de tomaat niet af. Integendeel: vanaf de achttiende eeuw veranderde de angst voor ‘misselijkheid en overgeven’ in de overtuiging dat de vrucht zelfs dodelijk kon zijn.

Tomaten kregen zelfs de bijnaam poison apple. Volgens hardnekkige verhalen overleden rijke Europeanen nadat ze van de vrucht hadden gegeten. Over de oorsprong van deze mythe bestaan verschillende theorieën. De populairste aanname is dat het niet de tomaat was waar men aan overleed, maar de borden waarvan werd gegeten.

Leestip: Dit is La Tomatina, het grootste tomatengevecht ter wereld

Welvarende Europeanen aten vaak van tinnen borden, waarin veel lood zat verwerkt. Omdat tomaten zuur zijn, bestaat de mogelijkheid dat dit zuur lood uit de borden losmaakte. Dit zou vervolgens hebben geleid tot loodvergiftiging.

Deze theorie werd lang gezien als een logische verklaring, maar in 2023 stelde chemicus Joe Schwarcz van McGill University (Canada) dat dit simpelweg onmogelijk zou zijn. De hoeveelheid lood die uit deze tinnen borden vrijkwam zou dermate klein zijn geweest dat vergiftiging daardoor niet veroorzaakt kon worden.

De opmars van de tomaat in Europa

In de negentiende eeuw nam de angst voor de tomaat echter geleidelijk af. De vrucht verscheen steeds vaker als ingrediënt in lokale tijdschriften en kookboeken. Met de opkomst van landbouwverenigingen begonnen boeren de tomaat serieuzer te onderzoeken, en te experimenteren met verschillende rassen.

Langzaam maar zeker begon de vrucht een vaste plek te krijgen in de Europese keuken. Vooral in Italië groeide de populariteit snel, mede door de opkomst van gerechten waarin tomaten centraal stonden, zoals pastasauzen en pizza. Rond 1880 werd pizza in Napels steeds populairder, en daarmee ook de tomaat als dagelijks ingrediënt.

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!