Lang voordat er sprake was van een Nederlandse staat, probeerden cartografen het gebied dat wij nu Nederland noemen al in kaart te brengen. Die vroege kaarten zijn zelden nauwkeurig volgens moderne maatstaven, maar ze onthullen wél hoe mensen hun wereld zagen. Van Romeinse reiskaarten tot gedetailleerde stadsplattegronden uit de zestiende eeuw: dit zijn de oudste kaarten van Nederland. Wat vertellen ze over hun tijd?
Een Romeinse kaart van een wereldrijk
De oudst bekende kaart van het huidige Nederlandse grondgebied is de Tabula Peutingeriana, een Romeinse reiskaart uit de derde of vierde eeuw die bekend is geworden dankzij een twaalfde-eeuwse kopie.
Deze kaart beslaat een enorm gebied: van Groot-Brittannië, Spanje en Noord-Afrika in het westen tot de rivier de Ganges in het oosten. Alles is weergegeven op een opvallend langgerekte rol perkament van ongeveer 34 centimeter hoog en maar liefst 6,75 meter lang.
Leestip: Deze eeuwenoude landkaarten laten zien hoe men de wereld vroeger zag
Wie de kaart bekijkt, ziet direct dat deze niet oppervlaktegetrouw is. Het gaat niet om een realistische weergave van landschappen, maar om een schematische voorstelling van het wegennet en de etappeplaatsen in het Romeinse Rijk. Afstanden tussen die etappes werden daarin aangegeven, deels in Romeinse mijlen (milia passuum) en deels in Gallische leugae (ongeveer anderhalve Romeinse mijl).
Wat vertelt de Tabula Peutingeriana?
De Tabula Peutingeriana toont het gebied van het huidige Nederland als een smalle strook tussen de Rijn en de Maas, het toenmalige grensgebied van het Romeinse Rijk. Hoewel de geografische verhoudingen sterk vervormd zijn, geeft de kaart wel inzicht in het Romeinse netwerk van wegen en nederzettingen.
Plaatsen die op de kaart voorkomen zijn onder meer Ulpia Noviomagus Batavorum (Nijmegen), Cortovallio (Heerlen), Matilone (Leiden-Roomburg), Albaniana (Alphen aan den Rijn), Forum Hadriani (Voorburg) en Lugdunum Batavorum (de Brittenburg bij Katwijk aan Zee). Daarmee laat de kaart zien dat het gebied al vroeg deel uitmaakte van een groter, internationaal netwerk van handel en militaire infrastructuur.
De kerkenkaart uit circa 1524
Voor de volgende kaart reizen we ruim een millennium vooruit in de tijd. De zogeheten kerkenkaart uit circa 1524 wordt beschouwd als een van de oudste gedrukte kaarten waarop de Nederlanden als geheel herkenbaar zijn. Het gaat om een houtsnede die zijn naam dankt aan de vele kerken en kloosters die erop zijn afgebeeld, met name binnen het bisdom Utrecht.
Wat vertelt de kerkenkaart?
Er zijn helaas slechts twee fragmenten van deze kaart bewaard gebleven. Net als de Tabula Peutingeriana is ook deze kaart topografisch niet accuraat, maar ze biedt wel een waardevol overzicht van het noorden en oosten van de Nederlanden. Zo zijn Utrecht, Friesland en grote delen van Gelderland, Overijssel en Groningen herkenbaar weergegeven.
Leestip: Dit zijn de mooiste eilanden van Nederland – als we de Waddeneilanden niet meetellen
Opvallend is bovendien dat dit de oudst bekende kaart is waarop Nederlandse Waddeneilanden, namelijk Terschelling en Ameland, bij naam worden genoemd. Dat wijst erop dat deze eilanden in de zestiende eeuw al een duidelijke plaats hadden in de regionale oriëntatie en navigatie.
De kaarten van Jacob van Deventer vanaf circa 1542
In het midden van de zestiende eeuw tilt cartograaf Jacob van Deventer de kaartproductie in de Nederlanden naar een hoger niveau. In opdracht van koning Filips II van Spanje bracht hij de Nederlanden systematisch en opvallend nauwkeurig in kaart. Zo vervaardigde hij rond 1542 een kaart van het gewest ‘Hollandt’ en maakte hij daarnaast een indrukwekkende reeks stadsplattegronden.
In totaal bracht hij meer dan tweehonderd steden in kaart, waaronder vrijwel alle belangrijke Nederlandse steden uit die tijd. Hij maakte bijvoorbeeld de eerste moderne plattegrond van het middeleeuwse Amsterdam.
Wat vertellen zijn kaarten?
De kaarten van Van Deventer zijn bijzonder omdat ze een veel realistischer beeld geven van steden en landschappen dan eerdere kaarten. Voor het eerst zien we een systematische en relatief nauwkeurige weergave van stratenpatronen, verdedigingswerken, waterwegen en bebouwing.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Zijn werk laat zien hoe steden zich in de zestiende eeuw ontwikkelden, vaak nog omgeven door stadsmuren, grachten en open land. Daarnaast bieden zijn kaarten inzicht in het belang van waterbeheer en infrastructuur in de Nederlanden, thema’s die tot op de dag van vandaag centraal staan.
Bovendien markeerden zijn kaarten een overgang: van symbolische en schematische kaarten naar kaarten die bedoeld zijn voor bestuur, planning en militaire strategie.
Venster op de vroege geschiedenis van Nederland
Hoewel de bovengenoemde kaarten sterk van elkaar verschillen in stijl en nauwkeurigheid, hebben ze één ding gemeen: ze laten zien hoe mensen in verschillende tijden hun wereld probeerden te begrijpen en vast te leggen.
Elke kaart vertelt niet alleen iets over het landschap, maar ook over de kennis, prioriteiten en technieken van dat moment. Samen vormen ze een fascinerend venster op de vroege geschiedenis van Nederland, lang voordat het land zijn huidige vorm kreeg.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
