In oktober 1901 werd uit een eeuwenoud scheepswrak voor de kust van het Griekse eiland Antikythera een verroeste klomp metaal opgedoken. Pas tientallen jaren later ontdekten onderzoekers dat er een verbluffend ingewikkeld mechanisme in verborgen zat. Het apparaat bleek in staat om astronomische berekeningen uit te voeren die eeuwenlang voor onmogelijk werden gehouden – en veranderde ons beeld van de technische kennis van de oude Grieken voorgoed.
Een verroeste vondst uit een Romeins scheepswrak
Tussen de oud-Griekse bronzen beelden, sieraden, munten en het glaswerk was het Antikythera-mechanisme geen indrukwekkende vondst. Het mechanisme was zo aangetast door corrosie dat er nauwelijks nog iets in te herkennen was.
Pas toen de Griekse politicus en amateurarcheoloog Spyridon Stais in 1902 een bezoek bracht aan het archeologisch museum van Athene en de klomp metaal zag liggen, viel hem iets op: er stak een bronzen tandwiel uit. Deze ontdekking was op zichzelf al groot nieuws: er was nog nooit eerder een tandwielmechanisme uit de Griekse Oudheid gevonden. Men ging er daarom van uit dat tandwielen in deze periode nog niet werden gebruikt.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg National Geographic toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
Wetenschappers waren het erover eens dat het mechanisme veel ingewikkelder was dan voorheen werd gedacht. Maar waar diende het precies voor? Dat bleef nog lange tijd moeilijk te bepalen; het mechanisme was simpelweg te zwaar gecorrodeerd. Pas zo'n zeventig jaar later kwamen onderzoekers een stap dichter bij de waarheid.
Hoe röntgenonderzoek een eeuwenoud raadsel ontrafelde
In de jaren zeventig maakte röntgentechnologie ineens veel meer mogelijk in het onderzoek naar het tandwielmechanisme. In 1971 maakte de Britse wetenschapshistoricus Derek de Solla Price samen met de Griekse natuurkundige Charalampos Karakalos de eerste röntgenfoto's van het apparaat.
Zij concludeerden dat het apparaat geen klok was, zoals sommigen hadden gedacht. In plaats daarvan zagen zij er een mechanische astronomische rekenmachine in. Daarmee kwam er in één klap veel aandacht voor deze unieke vondst, maar de grootste ontdekking liet nog even op zich wachten.
In 2006, 105 jaar na de vondst, gebruikte een internationaal onderzoeksteam micro-CT-scans om het binnenste van de brokstukken nog beter te bekijken. Daaruit bleek dat zich, verborgen in het verroeste metaal, tientallen tandwielen en inscripties bevonden.
Het team publiceerde de resultaten in 2006. Daarin concludeerden de onderzoekers dat het apparaat niet alleen de zon en de maan kon volgen, maar ook eclipsen kon voorspellen en verschillende astronomische cycli kon berekenen. Pas toen werd duidelijk hoe ver dit Griekse mechanisme zijn tijd vooruit was.
Waarom het Antikythera-mechanisme zo bijzonder is
Onderzoekers denken dat het mechanisme oorspronkelijk uit 38 bronzen tandwielen bestond, waarvan er 29 zijn teruggevonden. Deze tandwielen waren verdeeld over verschillende lagen en dreven meerdere wijzerplaten aan.
Door aan een draaiknop een datum in te stellen, kon het apparaat onder meer de stand van de zon en de maan berekenen. Daarbij kon het ook voorspellen wanneer zons- en maansverduisteringen zouden plaatsvinden.
Ook kon het de opkomst en ondergang van heldere sterren aangeven. Andersom kon een gebruiker een astronomische gebeurtenis instellen om te zien op welke datum die zou plaatsvinden. Naast astronomische informatie kon het ook de data van belangrijke Griekse sportevenementen weergeven, waaronder de Olympische Spelen.
De techniek waarmee het mechanisme was gemaakt, was bijzonder geavanceerd. Wetenschappers schatten dat een vergelijkbaar technisch niveau pas in de achttiende eeuw opnieuw werd bereikt.
Wie bouwde het Antikythera-mechanisme?
De oorsprong van het mechanisme is nog altijd niet met zekerheid vast te stellen. De gebruikte maandnamen wijzen erop dat het afkomstig kan zijn uit de Griekse stadstaat Korinthe. Maar ook Rhodos geldt als een mogelijke kandidaat, omdat het destijds een belangrijk centrum van sterrenkundige kennis was.
Ook over de datering wordt nog altijd gediscussieerd. Wetenschappers schatten dat het mechanisme werd gemaakt tussen ongeveer 150 en 100 v.C.
Deze onduidelijkheden maken het Antikythera-mechanisme nog altijd een van de grootste archeologische mysteries uit de Oudheid. Vandaag de dag is het apparaat, dat onze kennis van de technische vaardigheden van de oude Grieken volledig op zijn kop zette, te bewonderen in het Nationaal Archeologisch Museum in Athene.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Jim is editor voor National Geographic. Hij studeerde sociale geografie, en specialiseerde zich in duurzaamheid en groene steden. Schrijven is zijn passie; hij ziet in elk verhaal – hoe klein ook – een kans om de wereld beter te begrijpen. In zijn vrije tijd bezoekt hij graag concerten en filmhuizen, of gaat hij hardlopen.
