Geschiedenis en Cultuur

Een belast verleden

In 1863 werd in Nederland de slavernij afgeschaft. 150 jaar na dato is haar erfenis nog altijd onderwerp van felle discussies. Tentoonstellingsmaker Richard Kofi illustreert met zes objecten de relevantie van het slavernijverleden. maandag, 9 april 2018

Door Richard Kofi

De vele jaren van slavernij en kolonialisme hebben diepe sporen achtergelaten in de Nederlandse maatschappij. De kettingen, de boeien, de zwepen... We hebben het ‘schuldige’ materiële erfgoed allemaal weleens gezien. Toch lijken discussies erover vandaag de dag een groter publiek te bereiken dan voorheen. Conservatoren en onderzoekers presenteren klassieke erfgoedcollecties in een nieuw licht. Wat vertellen die over hoe wij ons in het heden tot elkaar verhouden?

De discussie over de gevolgen van kolonialisme en slavernij leidt vaak tot ongemakkelijke gesprekken over discriminatie en racisme, waarbij emoties hoog oplopen. Onze band met het verleden is sterk beïnvloed door persoonlijke omstandigheden en ervaringen. Voor sommigen is het pijnlijk duidelijk dat denigrerende termen en kwetsende speculaties over ‘de ander’ worden gevoed door denkwijzen die stammen uit het koloniale verleden. Anderen nemen ze voor lief of geloven niet in een gezamenlijke geschiedenis.

We willen graag uiterlijke en culturele verschillen benoemen. Maar racisme gaat verder: het is een door de mens gemaakt machtssysteem, dat oppervlakkige fysieke verschillen een kwalitatieve waarde toekent, waarmee menselijke verhoudingen worden scheefgetrokken. Ras is geen biologisch gegeven, maar het is wel in bijna alle tijden en culturen een factor van betekenis.

Ras is een gedachtegoed dat uiterlijk koppelt aan cultuur, kleding, eetgewoonten, politiek en geschiedenis. Zo speelt bijvoorbeeld niet iedere zwarte persoon jazzmuziek, maar wordt jazz wel gezien als zwarte cultuur. Die aanname wordt problematisch als op basis daarvan conclusies worden getrokken worden over iemands positie in de maatschappij.

In de zeventiende eeuw werd in onze streken slavernij onder meer goedgepraat door inmiddels achterhaalde racistische interpretaties van de Bijbel. Zwarte Afrikanen zouden afstammen van Cham, zoon van Noach. Cham had zijn vader te schande gemaakt en moest daarom voor altijd dienen.

In de negentiende eeuw probeerden westerse fysisch antropologen te bewijzen dat de witte mens superieur was. Zij bouwden voort op de achttiende-eeuwse opvatting dat de menselijke soort bestaat uit biologisch verschillende rassen, waarbij fysieke kenmerken een directe relatie hadden met karakter en geestelijke vermogens. Enkele meetinstrumenten die daarvoor werden gebruikt, zijn opgesteld in het Tropenmuseum in Amsterdam.

De vraag die nu bij een belangrijk deel van het museumpubliek leeft, is wat we moeten doen met de archieven, de erfgoedcollecties en de instituten die ons problematische verleden heeft voortgebracht. Musea krijgen te maken met kritische initiatieven van bezoekers, zoals het collectief Decolonize the Museum dat Nederlandse musea gevraagd en ongevraagd adviseert over hoe zij in hun presentatie beter kunnen omgaan met sporen van racistische en koloniale denkbeelden.

Het publiek stimuleert zo structurele verandering in het museumbeleid. Bezoekers eisen klare taal, nieuwe perspectieven en inspraak. Zij maken samen met vooruitstrevende museummedewerkers, onderzoekers, onderwijzers en activisten ons materiële erfgoed tot inzet van een debat met uiteenlopende perspectieven en verhalen over onze gezamenlijke geschiedenis. Dit leidt ongetwijfeld tot ongemakkelijke en emotionele discussies. Maar wellicht brengen die gesprekken ons snel dichter bij een gedeelde toekomst.

Deze tekst bevat enkele fragmenten uit de oorspronkelijke reportage. Het hele verhaal is te lezen in het aprilnummer van National Geographic Magazine.