Geschiedenis en Cultuur

Een Neanderthaler met ’s werelds oudste tumor

In de fossiele resten van een Neanderthaler die 120.000 jaar geleden leefde, hebben onderzoekers een bottumor gevonden.

Door Melody Kramer
Foto's Van Joe McNally, National Geographic

7 juni 2013

Een goedaardige bottumor die ook bij moderne mensen voorkomt, is aangetroffen in de resten van een van onze voorouders: een Neanderthaler van ruim 120.000 jaar oud. Het gaat om de oudste ontdekte bottumor: de ontdekking van fibreuze dysplasie in een rib van een Neanderthaler. Die is 100.000 jaar ouder dan eerder ontdekte fossiele tumoren.

De rib werd gevonden op een vindplaats in Krapina, Kroatië, en duidt erop dat Neanderthalers dezelfde soorten tumoren konden krijgen dan de moderne mens, ondanks het feit dat ze in volstrekt verschillende milieus leefden. "Ze hadden geen pesticiden, maar ze sliepen waarschijnlijk in grotten met brandende vuren", zegt David Frayer, antropoloog aan de University of Kansas en medeauteur van de nieuwe studie. "Ze ademden in die grotten waarschijnlijk veel rook in, en de lucht was er dus niet vrij van vervuiling. Maar zeker is wel dat deze Neanderthalers geen sigaretten rookten."

De reis die deze tumor heeft afgelegd, van het binnenste van een bot van meer dan 120.000 jaar oud naar de pagina’s van het tijdschrift PLOS ONE, was lang. Alles begon in 1899, toen de paleontoloog Dragutin Gorjanovic-Kramberger onderzoek deed in een grot bij het Kroatische dorpje Krapina. Nadat Gorjanovic-Kramberger en zijn collega’s één enkele menselijke kies, een stapel dierenbotten en een klein stenen werktuig hadden gevonden, begonnen ze aan opgravingen op de vindplaats. Al snel beseften ze dat ze waren gestuit op de grootste collectie Neanderthalerbotten uit de geschiedenis. Tot hun vondsten behoorden dierenbotten, stenen werktuigen en bijna 900 fossielen van Neanderthalers die ruim 120.000 jaar geleden leefden.

In 1918 beschreef Gorjanovic-Kramberger de botten: "Het is volstrekt logisch om aan te nemen dat deze Neanderthalers, die dag en nacht in de vrije natuur verkeerden en een eenvoudig dieet aten, gezonder en minder kwetsbaar moeten zijn geweest voor ziekten waaraan wij tegenwoordig lijden. In hun overlevingsstrijd kwamen ongevallen veel voor en veroorzaakten verwondingen of zelf verminkingen van het lichaam." Maar de Neanderthalers leden ook aan ziekten: overduidelijke tekenen van aandoeningen als zware artritis, periodontitis en tuberculose zijn ook na 100.000 jaar op fossiele botten te herkennen.

Eerste bewijzen

"Er zijn veel aanwijzingen voor verwondingen door stompe voorwerpen van Neanderthalers die op het hoofd zijn geslagen", zegt Janet Monge, hoofdauteur van de studie en fysisch antropologe aan de University of Pennsylvania. "Er zijn ook bewijzen voor een geamputeerde onderarm en artritis. Maar dit is de eerste aanwijzing voor een tumor."

Monge werkt al tientallen jaren aan de botten van Krapina en was een van de eerste fysisch antropologen die de röntgenfoto’s van de beendercollectie bestudeerde. Aanvankelijk bekeek ze de foto’s die Morrie Kricun, een radioloog van Penn, in de jaren tachtig van de vorige eeuw had genomen. Maar omdat de botten zo oud waren, was het moeilijk om er interne structuren in te ontwaren. "Het waren zeker uitstekende röntgenfoto’s, zoals ze worden gebruikt bij diagnoses, maar waar wij naar keken, waren in feite zwarte afbeeldingen van botten", zegt Monge. "De interne structuur van de botten was niet te zien. We dachten dat we aanwijzingen voor een tumor zagen, maar je wilt niet zeggen dat het een mogelijkheid is, je wilt het definitief kunnen bepalen."

Dus ondernamen Monge en Kricun een nieuwe poging, ditmaal met behulp van een micro-CT-scanner, die afbeeldingen in afzonderlijke doorsneden kan snijden. In dit geval werd de rib van de Neanderthaler – hij was ongeveer 30 millimeter lang – in bijna 500 aparte foto’s gescand, waardoor de antropologe en de radioloog het bot stap voor stap konden onderzoeken. "We konden allerlei minieme details verfijnen, van micron tot micron", zegt Monge. "Het gaf ons ook de kans om ontbrekende stukjes bot in te vullen."

Uit de opnames bleek dat tenminste één Neanderthaler aan fibreuze dysplasie leed, een goedaardige tumor die te herkennen is aan gebieden van abnormale groei in één of meerdere botten. "De meeste kankers doen zich voor als mensen ouder worden", zegt Frayer. "En de meeste Neanderthaler en eerdere populaties gingen op vrij vroege leeftijd dood. Dus dit was erg spannend om te zien."