Wat de drieduizend moskeeën van Istanboel ons vertellen

Religie, kunst en geschiedenis gaan hand in hand in deze islamitische gebedshuizen. Het bouwkundige vernuft en de architectonische kenmerken van deze gebouwen weerspiegelen de lange geschiedenis van de stad.

Door Allie Yang
Gepubliceerd 4 apr. 2022 09:52 CEST
Ortaköy Mosque

De Ortaköy-moskee, die officieel de naam Büyük Mecidiye Camii draagt, werd in 1854 voltooid en staat in de wijk Beşiktaş, aan de oever van de Bosporus. De legendarische stad Istanboel telt duizenden moskeeën, die verhalen vertellen uit de tijd van het Romeinse, Byzantijnse en Ottomaanse Rijk en van de moderne tijd.

Foto door

Binnen de muren van Istanboels duizenden moskeeën leven verhalen van toewijding, trots en kunstzinnigheid. De grootste stad van Turkije telt meer dan drieduizend moskeeën, van imposante bouwwerken omringd door tuinen en bijgebouwen tot onooglijke houten optrekjes in achterafsteegjes.

Sommige van deze moskeeën waren oorspronkelijk Byzantijnse kerken en stammen uit de vierde eeuw na Chr., terwijl er voortdurend ook nieuwe moskeeën verrijzen. Maar of ze nu eigentijds of eeuwenoud zijn, de moskeeën van Istanboel vertonen een enorme variëteit: sommige zijn voorzien van torenhoge koepels en verrijkt met fraai tegelwerk en kalligrafie, terwijl andere strakke, modern-minimalistische gebouwen zijn.

De Hagia Sophia werd in de zesde eeuw na Chr. onder de Byzantijnse keizer Justinianus I gebouwd als de kathedraal van Constantinopel (zoals Istanboel destijds heette). Het beroemde bouwwerk in de wijk Sultanahmet is gedurende zijn 1485-jarige geschiedenis achtereenvolgens een oosters-orthodoxe kerk, een moskee en een museum geweest en is sinds 2020 weer een moskee.

Foto door

De moskeeën van de stad fungeren als buurthuizen en kunstcentra tegelijk, waar ambachten en de aloude traditie van gastvrijheid in ere worden gehouden. Buitenstaanders zijn welkom om getuige te zijn van de wijze waarop islamitische gelovigen hun religie beoefenen. In dit artikel verwijzen we ook naar het werk van Ünver Rüstem, een historicus van de islamitische kunst en architectuur die veel over de moskeeën van Istanboel heeft geschreven.

Hoofdstad van keizerrijken

Wie een van deze moskeeën betreedt, reist honderden jaren terug in de tijd en wordt getuige van het de opkomst en ondergang van drie grote rijken: het Romeinse, het Byzantijnse en het Ottomaanse.

Vóór de uitvinding van de gloeilamp werden moskeeën verlicht met laaghangende olielampen, waarvan de flakkerende vlammen de binnenruimten in een gouden schijnsel hulden. De ruime gebedshallen waren voorzien van handgeweven tapijten in een scala van kleuren, met de nadruk op rood. Afgezien van de omvang van deze ruimten konden gelovigen hier schouder-aan-schouder bidden. Vóór de opkomst van de moderne deodorant werd de omgeving door het branden van wierook van een aangename geur voorzien. Anders dan in veel christelijke religies is wierook in de islam nooit als onderdeel van de liturgie gebruikt.

Tegenwoordig baden moskeeën in elektrisch licht, zijn vaak uitgerust met tapijt van lichtblauwe kunststof dat door machines is gefabriceerd en ruik je er geen wierook meer. Maar de gebeden van de gelovigen die deze ruimten vullen, worden nog altijd volgens aloude rituelen verteld.

De muezzins, de spreekzangers die de eeuwenoude traditie van de oproep tot het gebed in ere houden, zijn verantwoordelijk voor een van de meest alomtegenwoordige geluiden die in deze stad zijn te horen. Vóór aanvang van elk van de vijf dagelijks gebeden kan men hier de onderling verweven spreekzang van vele muezzins horen.

De moderne centraalbouw van de Yeşilvadi-moskee symboliseert ideeën over het universum, de oneindigheid en eenheid. De moskee werd gebouwd in 2004.

Foto door

De in 1755 voltooide Nuruosmaniye-moskee staat ten oosten van de Grote Bazaar van Istanboel in de wijk Çemberlitaş. Het complex omvat ook een madrassa (een school), een imaret (een gaarkeuken), een mausoleum, een bibliotheek en een sebil (een gebouwtje voor het uitdelen van water).

Foto door

Niet ver van de Specerijenbazaar in de wijk Tahtakale staat de Rüstem Pasha-moskee, die werd ontworpen door de beroemde Ottomaanse architect Mimar Sinan. Het bouwwerk is een van de meest opmerkelijke creaties van Sinan en valt op tussen de andere moskeeën van de stad, omdat het interieur ervan is versierd met tegelwerk dat is vervaardigd van tegels uit İznik.

Foto door

Tegenwoordig wordt de oproep tot het gebed (ezan in het Turks, azan in het Arabisch) via luidsprekers op minaretten versterkt. Deze minaretten kunnen tientallen meters hoog zijn. In het verleden reikte de spreekzang van de muezzin niet verder dan tot waar de wind zijn stem voerde. Vanaf een balkonnetje op de minaret deed hij zijn oproep, met twee handen voor zijn mond als luidspreker.

Zie ook: Moskee in Mumbai

Op de grens tussen Europa en Azië is Istanboel een centrum van meerdere machtige culturen en religies geweest. De stad werd in 330 na Chr. gesticht door de Romeinse keizer Constantijn de Grote, naar wie de stad ook werd vernoemd: Constantinopel. Deze naam bleef officieel in gebruik tot 1930, toen de stad opnieuw zijn aloude Turkse naam aannam. Toen het Romeinse Rijk in 395 na Chr. werd opgesplitst, werd Constantinopel de hoofdstad van het Oost-Romeinse Rijk en een van de centra van het nieuwe christendom – totdat de stad in 1453 door de Ottomaanse sultan Mehmet II werd veroverd. De islamitische Turken van het Ottomaanse Rijk begonnen daarop de kerken in de stad tot moskeeën om te bouwen en nieuwe moskeeën op te richten.

Moskeeën werden vaak vernoemd naar de donoren die de bouw ervan bekostigden, en de grandeur van een gebedshuis werd een materiële afspiegeling van de politieke macht of sociale status van de bouwheer. Maar er waren wel ongeschreven regels die de grootte van een moskee bepaalden. Zo mochten alleen familieleden van de Ottomaanse sultan moskeeën met meer dan één minaret laten bouwen.

De Eyüp Sultan-moskee is een van de heiligste en belangrijkste moskeeën van Turkije en staat buiten de oude stadsmuren aan de Gouden Hoorn. Volgens de overlevering ligt hier Abu Ayyub al-Ansari begraven, standaarddrager en nauwe vriend van de profeet Mohammed.

Foto door

In de vroege zeventiende eeuw zorgde sultan Ahmed I voor de nodige ophef toen hij een andere ongeschreven regel overtrad, namelijk dat alleen sultans die overwinningen in oorlogen hadden behaald, een imposante nieuwe moskee mochten bouwen.

Hij wilde zijn nieuwe moskee op een plek neerzetten die pal tegenover het beroemdste gebedshuis van de stad lag, de tot moskee omgebouwde kathedraal Hagia Sophia. Maar op het slagveld had hij niet de grote overwinning geboekt die dat voornemen kon rechtvaardigen. Zijn raadsheren probeerden hem op andere gedachten te brengen, maar de sultan liet de moskee toch oprichten. Met het opmerkelijke aantal van zes minaretten behoort de Sultan Ahmed-moskee of ‘Blauwe Moskee’ nu tot de beroemdste bouwwerken ter wereld. Vier eeuwen na de bouw ervan is het Ahmeds belangrijkste nalatenschap.

Voorbeelden van kunst en ambacht

Istanboels moskeeën brengen niet alleen gelovigen samen, maar zijn ook staaltjes van kunstzinnigheid en bouwkunst die door mensen uit de hele wereld worden bewonderd.

De koepels van de meest indrukwekkende moskeeën in Istanboel symboliseren de hemel en het goddelijke, maar evenals de minaretten was hun grootte ook bedoeld om politieke macht uit te stralen. De centrale koepel van de Süleymaniye-moskee, die halverwege de zeventiende eeuw werd opgericht onder sultan Soleiman de Grote, heeft een diameter van 26 meter en een hoogte van 53 meter, drie meter hoger dan de Arc de Triomphe in Parijs.

De architect van de Süleymaniye-moskee was de beroemde bouwmeester Mimar Sinan, die na Soleiman nog twee andere sultans zou dienen. Sinan is verantwoordelijk voor de bouw van tientallen moskeeën en andere gebouwen in Istanboel en is een van de grote figuren uit de architectuurgeschiedenis van de stad.

Omdat bouwheren die een moskee wilden bouwen, zich aan strikte regels moesten houden, zochten ze nieuwe wegen door hun bouwwerken van prachtige geometrische mozaïeken te voorzien. Een kleine, bescheiden moskee zonder reusachtige koepels of minaretten kon de gelovigen nog altijd betoveren met zijn ambachtelijke tegel- en houtsnijwerk. Een van deze kleinere moskeeën is de Takkeci İbrahim Agha-moskee, een gebedshuis uit de late zestiende eeuw dat werd vernoemd naar zijn bouwheer, een welgestelde hoedenmaker. Het interieur van deze bescheiden moskee is gevuld met tegelwerk in magnifieke patronen, vervaardigd van tegels uit İznik.

Zijn bijnaam heeft de Sultan Ahmet-moskee – de ‘Blauwe Moskee’ – te danken aan het blauwe schijnsel van de duizenden İznik-tegels die hier in geometrische patronen en met bloemmotieven het interieur sieren. Rond de centrale koepel van het bouwwerk staan vier halfkoepels. De façades zijn voorzien van honderden panelen van gebrandschilderd glas.

Foto door

De Süleymaniye-moskee werd ontworpen door Mimar Sinan en verrees tussen 1550 en 1557 tijdens het bewind van Soleiman de Grote. Door zijn locatie op de Derde Heuvel biedt het complex fraaie uitzichten over de stad aan de Gouden Hoorn. Gedurende 462 jaar was deze moskee de grootste van Istanboel, totdat hij in 2019 werd overtroffen door de Çamlıca-moskee.

Foto door

De Nieuwe Moskee aan het zuideinde van de Galatabrug is 350 jaar oud. Safiye Sultan, de vrouw van sultan Murat III, gaf eind zestiende eeuw opdracht tot de bouw van deze moskee, maar het project lag lange tijd stil en werd pas in de tweede helft van de zeventiende eeuw voltooid, toen Hadice Turhan, de koningin-moeder van Mehmet IV, de bouw hervatte. De oorspronkelijke architect van de moskee was Davut Ağa, een leerling van Mimar Sinan.

Foto door

Het stadje İznik, op een kleine 140 kilometer ten zuidoosten van Istanboel, werd in de zestiende eeuw beroemd om zijn tegel- en keramiekwerkplaatsen. De beschilderde en geglazuurde tegels toonden diverse botanische decoraties, waaronder tulpen, anjers en andere bloem- en rankmotieven; sommige van deze motieven waren beïnvloed door het Chinese porselein dat via de Zijderoute naar Europa kwam.

De façades en het interieur van Istanboels moskeeën zijn doorgaans versierd met passages uit de Koran, zowel in geschilderde als uitgehouwen kalligrafie. Deze teksten hoefden niet gelezen te worden om betekenis te hebben – ook gelovigen die ze niet konden ontcijferen, konden ze als fraaie verbeeldingen van gods woord bewonderen.

Gastvrije bevolking

Moskeeën waren bedoeld om bezoekers te overtuigen van de grootsheid en nalatenschap van de bouwheer, de pracht van de stad Istanboel en de glorie van de islam. Van oudsher konden ook niet-islamitische bezoekers zonder al te veel problemen de belangrijkste moskeeën van de stad betreden; tegenwoordig zijn ze overal welkom.

Moskeeën vormden vaak het middelpunt van een heel complex van gebouwen, waaronder badhuizen, scholen, hospitalen, bibliotheken en gaarkeukens voor de armen. Tegenwoordig zijn de badhuizen en drinkwaterfonteinen in de moskeeën nog altijd in werking. Andere bouwwerken zijn aangepast aan de moderne tijd en omgebouwd tot cafés en kantoren.

De Mihrimah Sultan-moskee is een zestiende-eeuws gebedshuis dat in de wijk Edirnekapı staat, niet ver van het hoogste punt van de stad. In tegenstelling tot gebrandschilderde ramen in christelijke kerken, die vaak figuren en verhalen uitbeelden, worden in islamitische voorbeelden van deze vensters alleen geometrische patronen en bloemmotieven uitgebeeld.

Foto door

De donoren die de bouw van deze complexen bekostigden, zijn soms in aparte mausolea binnen hun complex bijgezet. Gelovigen bezochten deze mausolea, terwijl de donoren in het hiernamaals werden beloond.

Vaak denken we dat deze gebedshuizen rustige en verstilde plekken zijn, maar de werkelijkheid is dat het levendige ruimten zijn die hun deuren zelden sluiten. Het geroep van kinderen bezoekers die er selfies maken zullen je misschien verbazen – maar dat is precies waar moskeeën voor bedoeld zijn: het samenbrengen van mensen in een prachtige omgeving die is gewijd aan god.

De donoren die de bouw van deze complexen bekostigden, zijn soms in aparte mausolea binnen hun complex bijgezet.

 

Alba Cambeiro is fotojournalist en woont in Istanboel. Je vindt haar op Instagram.          
Ünver Rüstem is assistent-professor islamitische kunst en architectuur aan de Second Decade Society of the Krieger School of Arts and Sciences van de Johns Hopkins University en auteur van het boek Ottoman Baroque: The Architectural Refashioning of Eighteenth-Century Istanbul.

Allie Yang is reisredacteur van National Geographic. Ze interviewde Ünver Rüstem om meer te weten te komen over de geschiedenis van Istanboel als imperiale hoofdstad en als centrum van islamitische kunst en cultuur. Je vindt haar op Twitter.

 

Lees meer

Dit vindt u misschien ook interessant

Geschiedenis en Cultuur
Een trektocht over Minnesota’s oude ‘superhighway’
Fotografie
Dit zijn enkele van de meest heilige plekken van Europa
Geschiedenis en Cultuur
Vervuiling bedreigt enkele van ’s werelds oudste rotstekeningen
Reizen
Deze oude stad van de sultans is een wonder van de eenentwintigste eeuw
Geschiedenis en Cultuur
Waarom ramadan de heilige maand is binnen de islamitische cultuur

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2021 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.