Aantal natuurbranden drastisch toegenomen – en sommige bossen zullen niet meer herstellen

Door een dramatische toename in het aantal en de grootte van natuurbranden wereldwijd loopt het herstel van ecosystemen gevaar - zelfs in die gebieden waar bossen afhankelijk zijn van een natuurlijke cyclus van bosbranden.

Monday, February 3, 2020,
Door John Pickrell
Op deze luchtfoto van 9 januari zijn zwartgeblakerde bomen in de buurt van Buchan, Australië, te ...
Op deze luchtfoto van 9 januari zijn zwartgeblakerde bomen in de buurt van Buchan, Australië, te zien. Volgens experts zullen sommige bossen zich niet meer van de zware bosbranden herstellen.
Foto van Carla Gottgens, Bloomberg/Getty Images

Met hun doordringende geuren en hoge luchtvochtigheid herbergen de zogenaamde ‘hoge, vochtige wouden’ van Zuidoost-Australië enkele van de hoogste bedektzadige planten op aarde. De Eucalyptus regnans, de Latijnse naam van de Australische bergeucalyptus, betekent ‘heerser der gombomen’ – een passende aanduiding omdat deze boom meer dan negentig meter hoog kan worden.

Veel van de eucalyptusbomen van Australië, vooral de soorten die in drogere bostypes gedijen, staan bekend om hun vermogen om bosbranden te weerstaan en al enkele weken nadat ze ogenschijnlijk in vlammen zijn opgegaan nieuwe knoppen en scheuten voort te brengen. Maar zelfs deze geharde soorten kennen hun grenzen.

De oude bossen van bergeucalyptus en verwante soorten behoren tot de gombomen die minder goed tegen intense bosbranden kunnen. In de deelstaat Victoria waren deze soorten al ernstig in aantallen achteruitgegaan door de houtkap en het rooien van natuurgebied ten behoeve van de landbouw. Maar bij de recente natuurbranden in Oost-Australië is meer dan honderdduizend vierkante kilometer bosgebied in vlammen opgegaan, waardoor deze oude bossen nog ernstiger worden bedreigd.

Enkele van de bosgebieden die dit jaar zijn afgebrand, zijn in de afgelopen 25 jaar viermaal door zware branden getroffen, wat betekent dat ze geen kans hebben gehad zich te herstellen, zegt David Lindenmayer, ecoloog aan de Australian National University in Canberra.

“Ze zouden niet vaker dan eens in de 75 tot 125 jaar in brand moeten staan, dus dit is een opmerkelijke verandering in de frequentie van zware natuurbranden,” zegt hij. “De Australische bergeucalyptus moet ongeveer 15 tot 30 jaar oud zijn om voldoende hoeveelheden zaad te kunnen voortbrengen om zichzelf na een bosbrand te vervangen.”

Het verloren gaan van deze alomtegenwoordige bomen is een groot probleem, omdat ze een belangrijke habitat vormen voor bedreigde diersoorten als de zwarte kerkuil, de grote kikkersoort Heleioporus australicusen de reuzenkoeskoes, een pluizig buideldier. (Ontdek ook hoe de bosbranden in Australië mogelijk tot grote problemen in de drinkwatervoorziening leiden.)

“Het ecosysteem is praktisch ingestort en in iets anders veranderd (...). Waarschijnlijk zal het nu gekoloniseerd worden door wijdverbreide, onkruidachtige planten,” zegt John Woinarski, natuurbehoudsbioloog aan de Charles Darwin University in de deelstaat Northern Territory. “Ze veranderen in een gebied met minder interessante en minder specifieke vegetatie waarin ook minder bedreigde planten- en diersoorten kunnen gedijen.”

Nu de aarde als gevolg van de klimaatverandering opwarmt, weerspiegelt de situatie in Australië wat er in bosgebieden in de hele wereld gebeurt – van Californië en Canada tot Brazilië en Borneo. Zelfs bossen van boomsoorten die juist afhankelijk zijn van een natuurlijke cyclus van natuurbranden en nieuwe groei, worden door de toename van het aantal, de intensiteit en de grootte van bosbranden steeds minder weerbaar. Volgens onderzoek dat eerder deze maand is gepubliceerd, neemt het risico van bosbranden als gevolg van de klimaatverandering aanzienlijk toe omdat hete en droge weersomstandigheden steeds vaker voorkomen. In de afgelopen veertig jaar is de lengte van het bosbrandseizoen op ruim een kwart van het begroeide oppervlak van de aarde met twintig procent toegenomen.

Zo onderging Californië in 2018 zijn zwaarste bosbrandseizoen ooit. Andere gebieden met warme mediterrane ecosystemen, zoals Griekenland en Portugal, werden door ongekend felle bosbranden getroffen. Ook tropische regenwouden ondergaan de gevolgen van de klimaatverandering, zoals blijkt uit recente satellietgegevens, die aantonen dat er in elf jaar tijd niet meer zoveel bosgebied in het Amazonegebied is verdwenen, vooral door bewust aangestoken bosbranden die tot doel hebben akkerland vrij te maken. Zelfs boreale wouden en toendravegetatie staan in brand, waarbij in 2019 in Alaska en Siberië tienduizenden vierkante kilometers aan begroeiing afbrandden.

“Plekken waarvan je niet zou verwachten dat ze in brand kunnen staan, gaan nu in vlammen op,” zegt Craig Allen, een ecoloog die onderzoek doet naar de uitwerking van de klimaatverandering op bossen aan het Fort Collins Science Center van de US Geological Survey in Los Alamos, New Mexico. 

Het grote afsterven

Een van de aspecten van de klimaatverandering is de stijgende oppervlaktetemperatuur op aarde, zegt Allen. Wanneer de lucht boven de oppervlakte opwarmt, kan die lucht meer waterdamp bevatten en onttrekt vocht aan het milieu, waardoor de bodem uitdroogt en bomen aan droogtestress worden blootgesteld. Hierdoor worden ecosystemen steeds brandbaarder en bomen steeds kwetsbaarder voor aanvallen van insecten, wat weer leidt tot een toename van het aantal afgestorven bomen, en dus tot méér risico op bosbranden. “Door de stijgende temperaturen komt er meer en meer brandstof beschikbaar en wordt het bosbrandseizoen langer,” zegt hij. “In het westen van Noord-Amerika duurt dat seizoen nu al twee à drie maanden langer dan dertig jaar geleden.”

Ook het aantal jaren waarin zware bosbranden optreden, neemt toe, zegt Camille Stevens-Rumann, een onderzoekster van de Colorado State University in Fort Collins die bestudeert hoe ecosystemen op verstoringen reageren. “Vroeger had je misschien eens in de tien jaar of nog minder vaak een zware bosbrand; nu zien we deze grote, verwoestende branden elke paar jaar terugkeren,” zegt zij.

Vorig jaar was het warmste en droogste jaar in de 120 jaar dat weersgegevens in Australië worden bijgehouden. Door de recorddroogte waren de bossen een kruitvat geworden en gedoemd om in brand te vliegen. De bosbranden begonnen in september en bereikten eind december een hoogtepunt, waarbij enorme gebieden in Queensland, Nieuw-Zuid-Wales en Victoria in de as werden gelegd. “In die verbrande bossen zullen de sporen van dit jaar nog eeuwenlang herkenbaar blijven,” zegt Joe Fontaine, natuurbrandecoloog aan de Murdoch University in Perth, West-Australië. “Op veel plekken zullen vochtige bossen plaatsmaken voor drogere bossen, die sneller in brand vliegen,” zegt hij.

Zo leiden de steeds vaker optredende en zwaardere bosbranden in Noord-Amerika er ook toe dat dominante plantensoorten langzaam verdwijnen, zegt Allen. Al ruim een eeuw worden de wouden van Ponderosa-dennen in het Amerikaans en Canadese westen grotendeels voor bosbranden behoed door een systeem van brandmanagement, wat heeft geleid tot een enorme toename in de dichtheid van deze bossen. Maar door het extreme weer zijn de bosbranden steeds moeilijker in toom te houden. En als ze dan uitbreken, zijn ze zó intens dat ze grote aantallen ‘moederbomen’ doden, die na bosbranden van vitaal belang zijn voor de uitzaaiing van nieuwe aanplant.

“De wouden van Ponderosa-dennen zijn zeer goed bestand tegen geregelde, milde bosbranden, waarbij grassen en dennennaalden op de grond worden afgebrand,” zegt Allenij. “Maar als de kruinen van de bomen bij zware bosbranden vlam vatten, sterven deze volwassen dennen af en planten ze zich niet voort.”

Te midden van verbrande bomen in de Barley Flats, in het Angeles National Forest, inspecteert Steve Bear, hoofd van het herbebossingsprogramma van de US Forest Service voor het gebied waar het grote ‘Station Fire’ heeft gewoed, zaailingen van Ponderosa-dennen die in het gebied zijn aangeplant.
Foto van Allen J. Schaben, Los Angeles Times/Getty Images

Zaden van de Ponderosa-den worden zelden over een afstand van meer dan vijftien meter verspreid, dus als deze bomen afsterven, laten ze grote lege plekken achter. In sommige bergbossen in het westen van Noord-Amerika is er volgens Allen sprake van “een algehele overgang van dominante coniferenwouden – spar, zilverspar en den – naar bosgebied met een groter aandeel aan grassen en struikgewas.”

Opeenstapeling van verstoringen

Daar waar bossen zich niet volledig van branden kunnen herstellen, worden bedreigde diersoorten die van deze ecosystemen afhankelijk zijn, met steeds meer uitdagingen geconfronteerd. Een deel van het probleem is dat soorten die door geregelde bosbranden worden verstoord, vaak al te kampen hebben met andere stressfactoren als gevolg van de klimaatverandering, zoals droogte, hittegolven en plaagdieren. Of deze opeenstapeling van verstoringen het herstel verder bemoeilijkt, is een “vraag die van cruciaal belang is en broodnodig beantwoord moet worden,” zegt Fontaine.

Zijn team verricht onderzoek naar de Banksia hookeriana, een struiksoort in West-Australië die zeer goed tegen vuur kan omdat hij zijn zaden bewaart in houtige kegels die pas na een natuurbrand opengaan. De onderzoekers ontdekten dat deze struiksoort als gevolg van de klimaatverandering sinds de jaren tachtig de helft minder zaden voortbrengt. Door de combinatie van steeds intensere bosbranden en de klimaatverandering wordt de struik met een onmogelijke opgave geconfronteerd. “Met dit soort cijfers is de klimaatverandering niet langer een theoretisch model, maar een klap in het gezicht,” zegt Fontaine.

Dit patroon is slecht nieuws voor veel Noord-Amerikaanse diersoorten die in oude bossen leven, zoals de gevlekte bosuil en de Canadese lynx, zegt Stevens-Rumann. Bij de huidige bosbranden in Australië is tot nu toe ruim tachtig procent van de habitat van circa vijftig bedreigde diersoorten verwoest. Van sommige soorten is het volledige verspreidingsgebied in de as gelegd, zoals van de buidelmuis Sminthopsis aitkeni, een vleesetend diertje ter grootte van een muis dat alleen op Kangaroo Island leeft, en de Trachymene saniculifolia, een kruid dat gewoonlijk goed tegen vuur kan.

Het verdwijnen van deze afzonderlijke planten- en diersoorten uit het landschap betekent dat er waarschijnlijk ook belangrijke wisselwerkingen tussen verschillende soorten verloren zullen gaan, een verlies dat kan leiden tot onvoorziene uitwerkingen op het functioneren van het ecosysteem als geheel en op het vermogen ervan om zich na een bosbrand te herstellen.

In Portugal leken wilde bloemen na de zware natuurbranden sterk terug te komen, maar uit onderzoek dat vorig jaar is verschenen, blijkt dat verschillende mottensoorten die een sleutelrol spelen in de bestuiving van deze bloemen nog maar een vijfde van de hoeveelheid pollen transporteren vergeleken met motten in niet-verbrande gebieden, wat het herstel van de wilde bloemen in de toekomst kan ondermijnen.

Niet alle soorten hebben het zwaar nu er steeds meer bosbranden woeden. Zo was in Noord-Amerika het aantal zwartrugspechten, die zich door hun camouflage goed tussen zwartgeblakerde bomen kunnen verschuilen, sterk teruggelopen na een eeuw van maatregelen om bosbranden in hun verspreidingsgebied tegen te gaan. Nu er meer bosbranden woeden, lijkt de soort zich te herstellen, zegt Stevens-Rumann.

In Australië zoeken veel roofdieren – waaronder varanen, sommige roofvogels en ingevoerde katten en vossen – bewust plekken op die door een bosbrand in de as zijn gelegd om in het kaalgeslagen landschap op achtergebleven prooidieren te jagen. Tot de dieren die het uitstekend in verbrande landschappen doen, behoren kevers uit het geslacht Melanophila, die bosbranden kunnen opsporen en hun eitjes in pas verbrand hout leggen, waar hun larven zich goed ontwikkelen. Zelfs relatief wijdverbreide soorten kunnen hun voordeel doen met een bosbrand, zegt Stevens-Rumann. “Als het bos na een brand meer open plekken heeft en er meer struiken en grassen gedijen, zien we vaak een toename van soorten als herten en wapiti’s.”

Bakens van hoop

Hoewel uitgestrekte en zware natuurbranden steeds vaker voorkomen, zijn experts het erover eens dat de situatie niet hopeloos is. We moeten alleen ambitieuzer, creatiever en vindingrijker in onze benadering van natuurbehoud zijn om het hoofd te kunnen bieden aan een wereld waarin zich vaker milieurampen voordoen, zegt Woinarski. “Het is een grote uitdaging en (...) we hebben op zo’n korte termijn nog niet alle oplossingen.”

Zo worden afgebrande natuurgebieden in Noord-Amerika vaak opnieuw ingezaaid met planten en bomen, terwijl dat in Australië zelden wordt gedaan. Volgens Lindenmayer valt in de toekomst te overwegen om zaden van de bergeucalyptus vanuit de lucht uit te strooien. Herbebossing met niet-inheemse bomen die goed tegen vuur kunnen, is een radicalere oplossing. En beter landschapsbeheer is een ander onderdeel van de aanpak.

“Een Fins gezegde luidt dat vuur een goede dienaar maar een slechte meester is,” zegt Stevens-Rumann, verwijzend naar het feit dat de mens het instrument van het vuur goed kan gebruiken zolang hij er de controle over heeft.

Tienduizenden jaren lang wisten de Aboriginals van Australië grote bosbranden te voorkomen omdat ze de brandstof tussen de bomen, in de vorm van droge grassen en verdorde bladeren, verwijderden door middel van geregelde en kleinschalige bosbrandjes die met de hand werden aangestoken. De roep om dit soort traditionele praktijken opnieuw in te voeren klinkt nu steeds luider.

“In de VS onderdrukken we 98 procent van de bosbranden, wat betekent dat die resterende twee procent grote branden zijn die het nieuws halen,” zegt Stevens-Rumann. “Maar als we meer van die 98 procent zouden gebruiken om overtollige brandstof op te ruimen en een meer geschakeerd landschap te creëren, dan zouden we die extreem uitgestrekte bosbranden kunnen voorkomen.”

Toch betekent het huidige traject van klimaatverandering dat een toename van het aantal droogteperioden, hittegolven en andere factoren die tot bosbranden leiden onvermijdelijk is.Over enkele tientallen jaren zal 2019 misschien als een normaal of zelfs relatief koel jaar worden beschouwd, zegt Allen.

“Het is een onheilspellende toekomst die zich heel snel heeft aangediend,” zegt Woinarski. “We zijn getuige van het begin van een verslechtering van veel van onze meest geliefde ecosystemen. Dat is een tragedie voor ons, maar een nog grotere tragedie voor onze nakomelingen.”

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

lees verder

Bosbranden Australië leiden tot problemen voor drinkwatervoorziening

Wanneer grote hoeveelheden as in rivieren, stuwmeren en uiteindelijk de zee worden gespoeld, raakt de drinkwatervoorziening vervuild en worden zoetwater- en zeedieren gedood.

Dodelijke Australische bosbranden creëren intens ‘vuuronweer’

De onweersstormen die bij de natuurbranden ontstaan, zien er ongekend onheilspellend uit en produceren niet alleen bliksems maar ook harde wind, die gevaarlijke vonken kilometers ver kan meevoeren.
Lees meer