Finland

Hotspot Helsinki

Helsinki zet de toon op het gebied van Design. Hoog tijd voor een stedentrip naar deze stijlvolle stad met een verfrissend creatieve vibe. donderdag, 9 november

Door Jeroen Junte
Foto's Van Maarten Schets

Amper voor te stellen, maar tien jaar geleden was dit de rosse buurt van Helsinki,’ zegt Katarïna Kankaanpáá, de jonge manager van de modewinkel van het hippe Finse merk Ivana Helsinki. Met haar gebreide muts en felgekleurde blouse lijkt ze zelf ook zo weggelopen uit een modefoto. ‘Daar zat tien jaar geleden een bordeel,’ zegt ze, wijzend naar Galleria 4-kuus aan de overkant, een kunstgalerie met minimalistische beeldhouwwerken voor het raam. Vervolgens knikt ze met haar hoofd naar de buren, Café No. 9. ‘Dat café, daar ging vroeger zelfs de politie naar niet binnen.’ In het trendy café hangen beschilderde skateboards aan de muur; buiten op het terras spoelen twee hiphoppers de kater van de vorige avond weg met fruitsapjes. En de modewinkel waar Katarïna zelf werkt? ‘Dat was een tattooshop,’ zegt ze achteloos. Inderdaad amper nog voor te stellen. Langs de muren van de stoere winkel staan lange rekken met eenvoudige maar luxe jurken, exclusieve mantels en verfijnde T-shirts met ingetogen prints. De haute couture staat in schril contrast met de muren van ruwe bakstenen en een plafond van kaal cement. Het oogt als het soort modewinkel dat je ook ziet in de Lower East Side in New York of SoHo in Londen.

Een achterbuurtje dat in amper tien jaar is veranderd in een kosmopolitische uitgaanswijk met trendy winkels en cafés - het is symbolisch voor de metamorfose van Helsinki. De gehele 20ste eeuw lag de Finse hoofdstad aan het einde van een doodlopende straat van West-Europa. Na Helsinki waren er alleen nog maar eindeloze bossen, onherbergzame sneeuwvlakten en een IJzeren Gordijn. De stad ligt dichter bij Sint-Petersburg dan bij Stockholm, dichter bij Kiev dan bij Amsterdam. Maar na de val van de Muur kroop de stad langzaam uit haar isolement. Met horten en stoten, dat wel. Zo stortte in de jaren negentig eerst de lokale economie volledig in, nadat de export naar de belangrijkste handelspartner, de Sovjet-Unie, stilviel.

Een belangrijke mijlpaal was de toetreding tot de EU in 1995, waarmee een decennialange traditie van neutraliteit en isolement langzaam afbrokkelde. Vervolgens deed het ‘Nokia-effect’ zijn intrede. De telefoons van deze Finse telecomgigant waren begin deze eeuw toonaangevend in technologie en design. ‘Opeens keek de hele wereld naar ons als een modern land. Dat heeft het Finse zelfvertrouwen een enorme impuls gegeven,’ zegt Susana Otranen, projectleider bij Design Forum Finland. Deze overheidsinstelling is nauw betrokken bij het in stand houden van het modern imago van Helsinki door het promoten van de lokale designindustrie. Zo zijn de straten rondom de modewinkel Ivana Helsinki, Galleria 4-kuus en Café No. 9 in 2005 uitgeroepen tot Design District. ‘Met lage huren en andere voordelen hebben we ontwerpers, kunstenaars en andere creatieven naar deze buurt gelokt.’ Inmiddels telt het Design District bijna 200 locaties, variërend van sieradenontwerpers tot designhotels en interieurshops. ‘We willen laten zien dat Finland meer heeft te bieden dan alleen telefoons.’

Verstilde natuur

‘Finland is van producerend land veranderd in een diensteneconomie. Dus moeten we leren om onszelf te verkopen,’ zegt Kori Kokkonen, directeur van de Helsinki Design Week, nu nog het grootste designevenement. ‘Finland was geen lid van de NAVO of de Europese Unie. Door onze neutraliteit hebben we decennia met onze rug naar Europa gestaan. Nu willen we meedoen.’

De creatieve industrie moet daarbij als breekijzer fungeren. Finland heeft tenslotte een lange traditie in design. Zo is de bekendste Fin een ontwerper en architect: Alvar Aalto (1998-1976). Zijn beroemde vaas voor het keukenmerk Iittala sierde de meest gebruikte postzegel. ‘In deze vaas heeft hij de Finse ziel samengebald,’ vertelt Design Week-organisator Kokkonen. ‘Aalto baseerde de grillige vorm op de omtrek van het meer bij zijn buitenhuis. Het golvende glas lijkt gemaakt van gestold water. Het ontwerp is helder en praktisch, zonder opsmuk. Iedereen vindt het mooi en iedereen kan het betalen. Het is net zo democratisch als onze politiek.’
De keukenspullen van Iittala zijn een expressie van een verantwoorde levensstijl gekoppeld aan goede smaak. Ook de meubels van het zeventig jaar oude designmerk Artek zijn een voorbeeld van dit ‘democratisch design’. De houten meubels zijn milieuvriendelijk (de fabriek staat in het bos waarvan de stoelen worden gemaakt) en onverwoestbaar – zoals we dat van Scandinavisch design verwachten. In de Artek-showroom aan de chique winkelstraat Eteläsplanadi zoeken snelle reclamejongens naar een designlamp en jonge gezinnetjes naar een eettafel. Iets verderop aan de ouderwetse promenade in de imposante Iittala-winkel staan oude dametjes in bontjas zij aan zij met jonge huisvrouwen in donsjas. ‘Wie de Finse volksaard wil leren kennen, kan niet om deze winkels heen,’ vat Kokkonen samen.

Kunst in de kroeg

Zwijgzaam, gereserveerd en een tikkeltje braaf: dat is het gangbare beeld van die volksaard. Inderdaad zijn de criminaliteitscijfers in Helsinki de laagste in Europa. De openbare voorzieningen zijn uitstekend, overal zijn speeltuintjes en onderwijs en medische zorg zijn gratis. Niet voor niets werd Helsinki in 2009 verkozen tot de leefbaarste stad ter wereld. Finland behoort tot de vijf rijkste landen van de EU. Al wordt die rijkdom niet snel getoond. Italiaans vertoon met scherpgesneden pakken en snelle auto’s zie je er niet. Daar zijn de Finnen veel te bescheiden voor. Zelfs spreken doen ze gedoseerd. Een Fins spreekwoord luidt: je praat pas als je iets te zeggen hebt.

Toch borrelt onder die kreukloze oppervlakte een vurig temperament. Er is maar een klein vonkje nodig om de koele Fin te laten smelten en te veranderen in een zorgeloze levensgenieter, zeker in de zomermaanden wanneer de temperaturen zwoel en de nachten kort zijn. Dan lijkt het wel of een heel jaar in slechts drie maanden – juni, juli en augustus – moet worden geperst. Het sociale leven speelt zich dan vooral buitenshuis af. Elk weekeinde is er wel een feest of een festival – van de Culture Tram (een rijdende tram met cabaretvoorstellingen en cocktailbar) tot Night of the Choirs (op meer dan dertig plekken in de stad zingen koren).

‘Finnen zijn gek op festivals. Normaal gesproken is iedereen erg op zichzelf. Maar tijdens een concert of een kunstzinnige happening gelden andere regels en is het heel gewoon om zomaar een praatje te maken met iemand,’ zegt Timo Santala. Met drie vrienden organiseert de dj/journalist/kunstenaar het jaarlijkse Ravintola Paiva, oftewel Restaurant Dag. Wie vindt het leuk om van zijn huiskamer een restaurant te maken? Met die spontane oproep op Facebook begon dit evenement, aldus Santala. Inmiddels telt de Restaurant Dag meer dan honderd pop-up restaurants verspreid over de stad.

‘Alles mag, wat neerkomt op: hoe gekker hoe beter,’ legt Santala de spelregels uit. Dus staan er op een zonnige zondagmiddag in augustus zomaar drie skaters met tatoeages en piercings op straat achter een grote barbecue met vette worst; ondertussen mogen bezoekers luchtgitaarspelen op oorverdovende hardrock. Op een zolderkamer serveert een kunstenaarstype een ‘antikaterlunch’ van pizza’s en goedkope wijn, en als vermaak kunnen er ouderwetse videospelletjes worden gespeeld op een zwartwit-tv. Weer ergens anders wordt na betaling een mandje met picknickspullen uit een raam omlaag getakeld, waarmee in een tegenoverliggend parkje kan worden plaatsgenomen. Santala: ‘Finland is een strak georganiseerde samenleving. Maar af en toe willen mensen de regels juist laten varen. Een festival is dan een goed excuus om eens raar te mogen doen.’

Bizarre rotskerk

De beste manier om Helsinki te verkennen is met een huurfiets. Het verkeer is rustig en de lucht is schoon. Daarbij is het een overzichtelijke stad. Het centrum is niet veel groter dan de grachtengordel van Amsterdam en elke straat loopt uiteindelijk uit op een kade. Het meest opvallende gebouw is Finlandia Hall , het witte concertgebouw van architect Alvar Aalto uit 1972, dat prachtig ligt aan een van de uitgestrekte baaien. Historische monumenten zijn het treinstation in artdecostijl uit 1912 en de spierwitte Lutherse kathedraal uit 1852. Een van de weinige moderne blikvangers is het museum van moderne kunst, Kiasma, met zijn hoge atrium en sierlijke spiraaltrappen.

Uitgerekend het bijzonderste gebouw in Helsinki zou je zo voorbij lopen, de Temppeliaukio Kirkko, oftewel de Rotskerk. Zoals de naam al aangeeft, ligt deze ronde kerk verscholen in een rotsige heuvel midden in een woonwijk. De muren van de bizarre kerk bestaan uit het grillige graniet dat tijdens de bouw in 1969 met dynamiet werd weggeblazen. Het koperen dak rust op een frame van 180 betonnen pilaren. ‘Door een actieve lobby van de overheid om architectuur te stimuleren, schrijven veel gemeenten een prijsvraag uit voor het ontwerp van spectaculaire kerkgebouwen,’ legt de aanwezige koster uit. ‘Aan geld daarvoor is geen gebrek, want alle Finnen die zijn aangesloten bij een kerkgenootschap, en dat is nog steeds de overgrote meerderheid, betalen automatisch 1 procent kerkbelasting.’

Hoe overzichtelijk Helsinki ook is, elke wijk heeft zijn eigen sfeer. In het zuidelijkste puntje aan de Oostzee ligt Kaivopuisto, de deftige buurt met statige villa’s met uitzicht op zee. De voormalige arbeiderswijk Punavuori ligt amper een kilometer verderop maar is juist levendig met gezellige eethuisjes, tweedehandswinkels en nachtclubs. Chique winkels en flamboyante restaurants vind je in Kluuvi, het historische stadscentrum rondom de belangrijkste winkelstraat Aleksanterinkatu.

Buiten de toeristische route ligt de woonwijk Arabia, vernoemd naar de befaamde aardewerkfabriek. In de bakstenen fabrieksloodsen zijn nu een rockacademie, mediacentrum, designschool en kantoren voor de creatieve industrie gehuisvest. Eromheen staan moderne wooncomplexen. Waar eens zeeschepen aanmeerden, picknicken nu bewoners aan houten tafels tussen basaltkeien en wuivend riet. ‘Dit is het Helsinki van de toekomst,’ zegt Hilla Rudanko van het gemeentelijke architectuurcentrum. ‘Voor de komende twintig jaar wordt een bevolkingsgroei verwacht van ruim 100.000 nieuwe inwoners. Net als in Amsterdam, Barcelona en Londen worden voormalige haven- en industriegebieden ontwikkeld tot moderne woonwijken.’

Groene vinger

Maar hoezeer Helsinki aansluiting zoekt – én vindt – bij de rest van Europa, het zal altijd een buitenbeetje blijven. Welke hoofdstad ligt er nou als een inktvlek in zee met tientallen baai- en en eilandjes, in omvang variërend van een kale rotspunt tot een dorpse nederzetting met traditionele houten huisjes? De natuur is hier altijd dichtbij. De bossen die zich uitstrekken tot ver boven de poolcirkel, prikken als een groene vinger in het stadscentrum in de vorm van een twaalf kilometer lang park.

‘Iedere Fin voelt een diepe verbondenheid met de natuur,’ zegt Aki Arjola, eigenaar van de succesvolle biologische winkelketen Eat & Joy. ‘Om de drukte van de stad te ontsnappen beschikt elke familie over minstens één buitenhuis. Zelfs hier in de stad is iedereen van boven de 20 opgegroeid met groente uit de eigen moestuin. Natuurlijk hebben we ook grote supermarkten, maar veel mensen kopen hun eten op de markt. En in Finland is elke markt meteen ook een biologische markt.’ Ook restaurants hebben de traditionele Finse keuken herontdekt. ‘Het is helemaal hip om zelfgeplukte bospaddenstoelen op de kaart te zetten. Ook worden ouderwetse gerechten als gedroogde vis op nieuwe manieren bereid.’

Op slechts vijf minuten varen van de havenboulevard begint dat andere, traditionele Finland. Op een eiland in de baai staat de meer dan honderd jaar oude houten villa van restaurant Saaristo. Hier serveren obers met zwarte vlinderdas borden vol rendiervlees. De zwijgzame families aan tafels met houtsnijwerk wentelen zich in een weldadige stilte en elkaars aanwezigheid.

Helsinki mag dan op volle snelheid de 21ste eeuw in bewegen, door de altijd aanwezige natuur en een historie van isolement voltrekt het leven zich er in een aangenaam tempo. De grens tussen modern en traditie is er dun. De verfijnde mode van Ivana Helsinki is vervaardigd met ambachtelijke breiwerk. Het keukendesign van Iittala vertegenwoordigt de eeuwenoude Finse democratische kernwaarden. En de populairste cocktail in Bar 9 is fisu, een brouwsel Finse wodka en een soort Fishermen’s Friend.

Een Fins spreekwoord luidt: aan een Fin heb je een vriend voor het leven. Het duurt misschien even voordat het contact is ontdooid, maar daarna zijn er geen grenzen meer. Hetzelfde geldt eigenlijk voor het ingetogen Helsinki. Wie de moeite neemt voor een bezoek, wordt innig omarmd door deze vriendelijke stad, die door-en-door Europees is maar wel met een Finse twist.

Lees meer