Op de dag dat Nederland naar de stembus gaat voor de gemeenteraadsverkiezingen, lijkt stemmen vanzelfsprekend. Maar dat was het lang niet altijd. Toen in 1869 in ’s-Gravendeel twee stembriefjes met een vrouwennaam opduiken, sprak de Nieuw Rotterdamsche Courant nog van een ‘merkwaardig feit’. Het voorval laat zien hoe ondenkbaar vrouwenkiesrecht destijds was, en vormt tegelijk het begin van een strijd die ruim vijftig jaar later uitmondt in algemeen kiesrecht.
1491: eerste vrouwelijke bestuurder in een waterschap
Waterschappen worden vaak gezien als de oudste democratische bestuursorganen van Nederland. Al in 1491 wordt voor het eerst melding gemaakt van een vrouwelijke bestuurder. Haar naam is onbekend, maar volgens de archieven zou het gaan om een weduwe.
Bestuurlijke functies in de waterschappen zijn in die tijd voorbehouden aan belanghebbenden en wanneer een weduwe officieel grondeigenaar is, heeft ze dus net als mannen stemrecht.
Het Algemeen Handelsblad bericht in 1887 echter dat vrouwen weliswaar een stem kunnen uitbrengen in waterschappen, maar dat het te vroeg is om dat door te trekken naar een algemeen kiesrecht. ‘Anderen achtten den tijd nog niet gekomen, om voor deze uitbreiding van kiesbevoegdheid de deur te openen; het stemrecht van vrouwen in waterschappen draagt veeleer een civielrechtelijk dan een staatkundig karakter.’
1883: Aletta Jacobs wil zich registreren als kiezer
Het is 1883 als arts en feminist Aletta Jacobs zich wil laten registreren als kiezer. Ze beroept zich op de Grondwet van 1848, waarin het volgende staat geschreven:
‘De leden der Tweede Kamer worden in de kiesdistricten, waarin het Rijk verdeeld wordt, gekozen door de meerderjarige ingezetenen, Nederlanders, in het volle genot der burgerlijke en burgerschapsregten, en betalende in de directe belastingen eene som (…)’
Hoewel vrouwen in de Grondwet niet expliciet worden uitgesloten van kiesrecht, betekent het in de praktijk dat alleen mannen die genoeg belasting betalen hun stem mochten uitbrengen. Het verzoek van Jacobs wordt afgewezen door de gemeente en later verwerpt ook de Hoge Raad het beroep.
Opmerkelijk detail: waar de Grondwet in eerste instantie sprak van ‘Nederlanders’, wordt bij de Grondwetherziening van 1887 voor de zekerheid vermeld dat uitsluitend mannelijke ingezetenen kiesrecht hebben.
1889 & 1894: oprichting Vrije Vrouwenvereeniging en Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht
In 1889 wordt de Vrije Vrouwenvereeniging opgericht door onder andere Wilhelmina Drucker en Aletta Jacobs. Deze vereniging zet zich in voor de emancipatie en vrouwenrechten in Nederland. Een van hun speerpunten is vrouwenkiesrecht, waaruit in 1894 de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht (VvVK) ontstaat. De beweging heeft in eerste instantie moeite om leden te werven, maar het onderwerp wordt steeds actueler.
Leestip: Hoe een oproep tot ‘een heel klein vrouwendagje’ in 1911 uitgroeide tot Internationale Vrouwendag
Ondertussen gaan er ook internationaal steeds meer stemmen op voor een algemeen kiesrecht. Nieuw-Zeeland is in 1893 het eerste land ter wereld dat vrouwen stemrecht geeft. In Groot-Brittannië strijden de Suffragettes voor vrouwenkiesrecht onder het motto ‘Deeds, not words’ en krijgen de acties een militant karakter. Door middel van protesten, hongerstakingen en vernielingen proberen de Suffragettes het vrouwenstemrecht af te dwingen.
In vergelijking met Groot-Brittannië blijven de protesten in Nederland vrij tam: in 1906 wordt een petitie aangeboden aan koningin Wilhelmina en in de jaren daarna worden er verschillende vreedzame demonstraties georganiseerd.
1907: oprichting Nederlandsche Bond voor Vrouwenkiesrecht
In 1907 splitst een deel van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht zich af, uit onvrede over de gebeurtenissen in Groot-Brittannië. Hoewel de Nederlandse feministen zich niet gewelddadig uiten, worden de acties aan de andere kant van het kanaal niet veroordeeld.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
De voormalige leden van de VvVK richten daarop hun eigen, gematigdere beweging op. Ook deze bond heeft als doel om vrouwen hun ‘rechtmatige plaats naast den man’ te geven, maar zij vinden ook dat vrouwen goed voorbereid moeten zijn op de nieuw verworven rechten die bij de verantwoordelijkheden horen.
1908: congres Wereldbond voor Vrouwenkiesrecht
Amsterdam is in juni 1908 het toneel van het congres van de Wereldbond voor Vrouwenkiesrecht, met zo’n 1200 deelnemers uit 21 landen. De bijeenkomst staat in het teken van het verenigen van nationale bewegingen en het versterken van de wereldwijde actie voor politieke gelijkheid. Met succes: het imago van de vrouwenbeweging verbetert en levert veel nieuwe leden en steun op.
1917: eerste doorbraak met passief kiesrecht
De Pacificatie van 1917 betekent een eerste doorbraak. Na een jarenlange strijd over onderwijs en kiesrecht bereiken politieke partijen een akkoord. Alle mannen van 25 jaar en ouder mogen stemmen, ongeacht hun inkomen of maatschappelijke positie. Voor vrouwen geldt dat ze passief kiesrecht krijgen en zich verkiesbaar mogen stellen tijdens verkiezingen.
1918: eerste vrouw in de Tweede Kamer
Bij de eerste Tweede Kamerverkiezingen met passief vrouwenkiesrecht in 1918 stellen zeven vrouwen zich verkiesbaar, onder wie Aletta Jacobs voor de Vrijzinnig-Democratische Bond. Haar voorkeursstemmen blijken niet voldoende voor een zetel. Suze Groenewegen van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij wordt wel verkozen en is de eerste vrouw die zitting neemt in de Kamer.
Leestip: Hoe de eerste verkiezingen zorgden voor verwarring in het stemhokje
Groenewegen wordt niet direct met open armen ontvangen door haar mannelijke collega’s en is regelmatig het mikpunt van spot. Toch maakt ze zich in haar rol als parlementariër hard voor onderwerpen als onderwijs, drankbestrijding, zuigelingen- en moederschapszorg en ontwapening. Ook pleit ze als Kamerlid voor wettig zwangerschapsverlof.
1919: actief vrouwenkiesrecht
Op 9 mei 1919 dient het liberale Tweede Kamerlid Hendrik Pieter Marchant een wetsvoorstel in voor actief vrouwenkiesrecht. Het woord ‘mannelijk’ wordt uit de Kieswet geschrapt en op 28 september 1919 treedt deze officieel in werking. Vanaf deze datum geldt in Nederland algemeen kiesrecht voor mannen én vrouwen.
Een van de eerste vrouwen die daar gebruik van maakt is Maria Elisabeth Spauwen-Schrijnemakers. Zij brengt op 15 mei 1920 haar stem uit bij de gemeenteraadsverkiezingen van de gemeente Gronsveld in Limburg. Ook in andere gemeenten mogen vrouwen voor het eerst stemmen.
1922: Eerste Kamerverkiezingen met vrouwenstemmen
In 1922 zijn de eerste landelijke verkiezingen met een volledig democratisch kiesstelsel. Alle Nederlandse volwassenen van 25 jaar of ouder mogen tijdens deze verkiezing hun stem uitbrengen. Bijna alle grote partijen krijgen een vrouw in hun fractie en het aantal vrouwelijke kamerleden stijgt naar zeven.
Een volledig gelijkwaardige verdeling van zetels is er overigens nog steeds niet. Na de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 zijn 65 van de 150 kamerleden vrouw. Dat komt neer op 43,3 procent van de zetels en is het hoogste percentage ooit.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
